Boeken bewaren in depot
Hoe nummer en verpak je een boek? Wat is de meest geschikte plaatsing van boeken in het depot? En hoe zit het met de inrichting van de bewaarplaats of het depot?
Op deze pagina laten we je zien hoe je bibliothecair erfgoed duurzaam kan bewaren. Van individuele boeken tot de inrichting van je depot: hier vind je praktische tips, voorbeelden en instrumenten die aansluiten bij je dagelijkse erfgoedpraktijk. Neem ook een kijkje bij gerelateerde thema’s zoals de tien schadefactoren, verpakken en depotinrichting. Zo krijg je een compleet overzicht.
Nummering
Een duidelijke nummering helpt je om boeken efficiënt terug te vinden en onnodige handling te vermijden. Voor bibliothecair erfgoed noteer je het nummer best op twee plaatsen:
- Schutblad: noteer het nummer met zacht potlood (B) op een vast punt, zodat boek en nummer bij elkaar blijven.
- Zuurvrij strookje papier: noteer het nummer bovenaan de strook en steek die tussen het boek. Op die manier kan je het nummer makkelijk zien in een vol rek, waardoor je het boek niet onnodig moet hanteren.
Tip: ondersteun het boek altijd tijdens het nummeren. Gebruik een zachte ondergrond. Voor grote, fragiele of waardevolle boeken kan je een boekenkussen, handdoek, verhuisdeken of stuk museumfoam gebruiken.
Extra bescherming voor kwetsbare boeken
Niet elk boek hoeft verpakt te worden. Voor boeken in goede staat is een stabiel depot meestal voldoende. Toch zijn er situaties waarin extra bescherming noodzakelijk is, bijvoorbeeld bij:
- beschadigde of losse boekbanden,
- broos of verzuurd papier,
- losse onderdelen, of
- waardevolle of zeldzame werken.
En goede verpakking vormt een extra buffer tegen stof, licht en luchtvervuiling. Ze helpt ook om kleine schommelingen in temperatuur en vochtigheid op te vangen en biedt tot op zekere hoogte bescherming bij water- of vochtschade.
Welke verpakking kies je?
- Gebruik zuurvrij karton of papier, met een dikte afgestemd op het formaat en gewicht van het boek.
- Kies voor een verpakking op maat (zelf te maken of te laten maken), of ga voor een verpakking in standaardformaat.
- Een goed hulpmiddel is het overzicht van verpakkingsvormen (pg. 12-14) van de British Library. Die biedt een duidelijk overzicht van de meest gebruikte verpakkingen en geeft advies over welke verpakking geschikt is.
- Wil je zelf aan de slag? Online vind je veel instructies en voorbeelden om verpakkingen op maat te maken. In de leestips onderaan deze pagina staan enkele handige websites met stap-voor-stapplannen.
- Zorg dat het boek stevig in de verpakking ligt, zonder dat die te strak zit of druk uitoefent op rug of kaft.
- Voeg PE-foam of gebufferd zijdepapier toe om schuiven te voorkomen.
Onderstaande video toont je hoe je de boekendoos uit zuurvrij karton zonder lijm maakt volgens de instructies van de Universiteitsbibliotheek van Uppsala:
Plaatsing: veilig, logisch en efficiënt
De manier waarop je boeken plaatst, bepaalt mee hoe goed ze bewaard blijven. Hou rekening met formaat, gewicht en toestand.
- Rechtopstaand in het rek: voor boeken die niet of nauwelijks beschadigd zijn. Zorg dat ze recht blijven staan en makkelijk uitneembaar zijn zonder wrijving. Gebruik eventueel boekensteunen.
- Plat leggen: voor zware, grote of fragiele boeken. Maximaal drie op elkaar, de zwaarste onderaan.
- Formaatplaatsing: bespaar ruimte door boeken in vier categorieën in te delen: klein, gemiddeld, groot of liggend. Teken maten op karton om snel te zien waar welk boek hoort.
- Ergonomisch & stabiel: zwaardere boeken leg je onderaan of op heuphoogte.
- Kwetsbare boeken: bewaar ze in een zuurvrije doos op maat.
- Bescherming van boekbanden: scherm boekbanden van verschillende materialen van elkaar af met zuurvrij karton.
- Ventilatie: laat enkele centimeters ruimte boven en achter de boeken voor luchtcirculatie.
Meubilair en depotomgeving
De omgeving is minstens zo belangrijk als verpakking en plaatsing. Voorzie een ruimte die donker, koel en stofvrij is, met constante en gemiddelde relatieve vochtigheid. Zo voorkom je uitdroging, chemische aftakeling, schimmels en insecten.
IPM-plan: voorzie een IPM-plan (Integrated Pest Management) om ongedierte te voorkomen of te bestrijden.
Voorzie meubilair dat geen schade toebrengt. Enkele tips:
- Open rekken in inerte materialen zijn het meest courant.
- Inerte gesloten kasten gebruik je als je de bewaarplaats moeilijk vrij kan houden van stof en vuil.
- Alle rekken en kasten moeten voldoende stevig zijn en hebben idealiter verstelbare leggers.
- Wat kan je doen met rekken die niet inert zijn?
- Controleer houten kasten of rekken op zuurvorming met een PH-test:
- Meng 80 ml glycerol met 20 ml gekookt gedestilleerd water (minstens 5 min. laten koken). Bevochtig een pH-teststrip met een dunne laag van deze oplossing en plaats die in de kast. Neem een andere pH-strip als controle en behandel die op dezelfde wijze maar plaats hem in een afgesloten plastic bakje. Als de strip uit de kast na verloop van tijd (2-3 weken) ‘zuurder’ oogt dan de controlestrip, is dit een indicatie dat er zure gassen vrijkomen.
- Monumentenwacht Interieur kan deze test tegen betaling uitvoeren.
- Bedek niet-inerte leggers met zuurvrij karton of een inerte folie. Of leg er een vernis op waterbasis op die geen schadelijke dampen afgeeft (bv. frescolithe). Het vernis moet je wel enkele weken laten uitdampen voor je de boeken erop legt.
- Controleer houten kasten of rekken op zuurvorming met een PH-test:
Evalueer en verbeter
Wil je weten waar de sterktes en verbeterpunten van jouw depot zitten? De vzw Vlaamse Erfgoedbibliotheken ontwikkelde een zelfevaluatietool voor bibliothecair erfgoed. Zo krijg je snel inzicht in je depot en concrete verbeteracties.
Start hier met de tool en bepaal je prioriteiten voor depotoptimalisatie.
Deze tekst werd geüpdatet in 2025 en is gebaseerd op werk van Tine Hermans, met medewerking van de Bibliotheek Hasselt-Limburg, Petra Vanhoutte en de vzw Vlaamse Erfgoedbibliotheken.
