Boeken hanteren en verplaatsen
Een boek uit het rek nemen of verplaatsen lijkt misschien een eenvoudige, dagelijkse routine. Maar voor boeken in erfgoedcollecties moeten we een andere, meer zorgvuldige aanpak aanleren. Schade ontstaat sneller dan je denkt: een ruk aan het kapje kan al voldoende zijn om de rug te doen scheuren. Door bewust en voorzichtig te werk te gaan, voorkom je veel problemen.
Voorbereiding
Bescherm eerst en vooral jezelf en het voorwerp voordat je een boek verplaatst of bekijkt. Stel jezelf de volgende vragen:
- Is je werkplek veilig en stabiel? Zorg voor een stevige en propere tafel en hulpmiddelen voor transport, zoals een stabiele ladder of trapje, en een karretje om boeken te vervoeren.
- Is het nodig om handschoenen te dragen? Nitril handschoenen dragen de voorkeur weg. Draag je geen handschoenen, zorg dan dat je handen schoon blijven.
- Zijn sommige boeken kwetsbaar? Hebben ze extra bescherming nodig? Voorzie bescherming door zachte, bufferende materialen te gebruiken.
Hoe ga je te werk? Hanteer en transporteer boeken volgens de algemene richtlijnen van de 8-stappenmethode.
Boeken uit het rek halen
- Trek nooit aan het kapje of de bovenrand van de rug. Zo vermijd je scheuren of loslatende bindingen. Gebruik een van deze veilige methodes:
- Methode 1: duw de twee aangrenzende boeken lichtjes naar achteren. Plaats je vingers aan weerszijden van de rug op de platten en trek het boek voorzichtig naar voren. Ondersteun zware boeken direct met een hand onderaan.
- Methode 2: leg je hand over de bovenkant van het boek en duw het voorzichtig naar voren via de achterzijde, dit kan enkel als er voldoende ruimte is tussen het boek en de bovenliggende plank.
- Houd een boek vervolgens horizontaal met twee handen vast en druk de twee platten zacht naar elkaar, zodat het boekblok gesloten blijft.
- Tip: vul lege ruimte in het rek op met polyethyleenschuim of een lege zuurvrije doos. Zo voorkom je dat boeken gaan kantelen of doorzakken.
Boeken transporteren
- Leg boeken in een stevige, goed draagbare doos of op een kar waarvan de wielen schokken en trillingen kunnen opvangen.
- Boekbanden met opliggende versieringen transporteer je het best apart. Breng eromheen een zacht bufferend materiaal aan (verhuiskussens, PE-foam, zuurvrij papier of noppenfolie).
- Stapel niet te veel: beperk je tot wat je in je handen kan houden en kan tillen. Hou ook rekening met de conditie van de boeken. Zet de zwaarste en grootste boeken onderaan je stapel.
Raadpleeg het boek met zorg
Ook bij het raadplegen is voorzichtigheid belangrijk:
- Leg een zachte ondergrond onder het boek. Gebruik eventueel een boeksteun, kussen of boekwieg voor grote of kwetsbare boeken. Geen professionele hulpmiddelen bij de hand? Dan kunnen opgerolde handdoeken of verhuisdekens dienstdoen als steun.
- Open een boek langzaam en geleidelijk, zonder druk te zetten op de rug of op gevoelige of beschadigde onderdelen.
- Hoor je gekraak of zitten bladen aan elkaar? Stop dan meteen. Forceren leidt tot schade.
- Gebruik boekgewichten of loodlinten (ook wel snake weights genoemd) om pagina’s open te houden zonder druk op de rug uit te oefenen.
- Boeken worden vaak niet alleen door medewerkers gehanteerd. Ook onderzoekers, vrijwilligers of bezoekers kunnen toegang krijgen tot de collectie. Zorg dus voor duidelijke richtlijnen voor gebruikers (papier en/of digitaal) en voorzie hulpmiddelen voor raadpleging.
Tijdelijke opslag
Ben je tijdens een verbouwing genoodzaakt om de boekencollectie elders op te slaan? Dan kan dat compact in stevige, waterdichte, stapelbare kisten met een platte bodem en een deksel. Dat zal de boeken beschermen tegen licht, stof, insecten, luchtverontreiniging en waterlekken.
- Bekleed de binnenwanden eventueel met een zachte beschermlaag.
- Let erop dat de kisten na het vullen nog gemakkelijk hanteerbaar zijn.
- Vul de gaten binnenin op met blokjes foam, rollen noppenfolie of verhuiskussens. Let op: gebruik bij noppenfolie altijd de gladde kant tegen het boek om afdrukken te vermijden.
- Als je een depotruimte huurt, let dan op een aantal richtlijnen.
- Om de zes maanden hebben de boeken wel even nood aan ventilatie en een conditiecontrole.
Deze tekst werd geüpdatet in 2025 en is gebaseerd op werk van Tine Hermans, met medewerking van de Bibliotheek Hasselt-Limburg, Petra Vanhoutte en de vzw Vlaamse Erfgoedbibliotheken.
