Hoe versterkt u de collectie?

Les XX, Parijs 1904. Foto: JoJan, via Wikimedia Commons, CC BY 3.0.

Er zijn diverse manieren om de waarde van objecten en (deel)collecties te vermeerderen:

  • door restauraties uit te voeren waardoor de inzetbaarheid van een object wordt vergroot,
  • door onderzoek te doen waarmee de kennis over de collectie toeneemt,
  • door gericht te verzamelen waardoor u lacunes in de collectie opvult,
  • door te ontzamelen zodat het collectieprofiel scherper wordt.

Restauratie

Restauratie van een muurschildering in Utrecht. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, via Wikimedia Commons, CC BY SA 4.0.

Een restauratie maakt een object aantrekkelijker voor het publiek of geschikt om tentoon te stellen. Het kan ook nieuwe inzichten opleveren over de materialen en technieken, het gebruik en de geschiedenis van het object. Dat kan enerzijds zorgen voor een waardevermeerdering. Anderzijds kan restauratie ook een waardevermindering opleveren, als het object een vervalsing blijkt.

In hoeverre uw museum, archief of erfgoedbibliotheek een restauratie nodig en wenselijk acht, hangt af van de conditie van het object, het gebruik, de waarde, de context, de artistieke intenties en de omgevingsfactoren. Een afweging kan gemaakt worden op basis van deze vragen:

  • Welke objecten zijn in hun huidige toestand niet presentabel?
  • Welke objecten kunnen door restauratie in waarde toenemen?
  • Welke objecten gaat u restaureren, hoe en waarom?

De restauratie wordt het best uitgevoerd door een gediplomeerd restaurator of een gespecialiseerde firma. Dat geldt ook voor het vaststellen van de conditie van de objecten en (deel)collecties. Een houvast vindt u in de brochure 'Hoe beoordeel ik een restauratieofferte?'.

Onderzoek

Collectiebeherende organisaties kunnen diverse soorten onderzoek inplannen, zoals onder meer:

  • onderzoek naar de geschiedenis, de makelij of de herkomst van het object,
  • materiaaltechnisch onderzoek,
  • dendrochronologische datering of C14 koolstofdatering,
  • onderzoek d.m.v. mondelinge geschiedenis,
  • onderzoek naar wat met objecten is gebeurd nádat ze in de collectie zijn terechtgekomen,
  • of onderzoek in functie van een mogelijk restitutiebeleid.
Inspectie van een altaarstuk. Foto: © Monumentenwacht Vlaanderen.

Door een collectiewaardering uit te voeren, kan bepaald worden welke collecties een ontwikkelpotentieel hebben voor onderzoekDe verwachting is dan dat de waarde van de objecten door middel van onderzoek zal toenemen.

Onderzoek kan door interne of externe experten (restaurateurs, academici, steunpunten, enz.) worden uitgevoerd. Zij benaderen het erfgoed met een andere blik en kunnen andere waarden toekennen. Zo is het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium een referentiepunt op het vlak van kunsthistorisch onderzoek en een interdisciplinaire aanpak van conservatie-restauratie. Hun infotheek bevat ca. een miljoen foto's. Ook vrijwilligers met de nodige bagage nemen tegenwoordig deel aan participatief onderzoek van musea en archieven.

Belangrijk is welke onderzoeksvragen aan de orde zijn in de erfgoedorganisatie. Dat hangt samen met de accenten die uw museum of archief in de toekomst legt. Welke kansen ziet u om samen te werken met andere organisaties? Welke faciliteiten voor onderzoek zijn voorhanden? Hoe is de veiligheid van de te onderzoeken objecten gegarandeerd? Welke afspraken zijn er rond fotograferen, auteursrechten, de verspreiding van onderzoeksresultaten en het inzien van informatie over de objecten? 

Verzamelen

Naast de term 'verzamelbeleid' spreekt men ook wel over een verwervings-, acquisitie- of aanwinstenbeleid. Op basis van weloverwogen keuzes met de missie en het collectieprofiel als uitgangspunt, bepaalt u het beleid, de procedures en de criteria voor het uitbreiden van de collectie. Wat wordt verzameld, waarom en hoe? En wat zijn de prioriteiten?

Julien-Léopold Boilly (1796 - 1874), De veiling. Foto: Wikimedia Commons, CC0

Hoe begint u eraan?

  • Maak weloverwogen keuzes. Dat is in het verleden vaak te weinig gebeurd, waardoor veel depots nu overvol zitten.
  • Bepaal duidelijk wat wordt verzameld en waarom: stel prioriteiten. Baseer u hiervoor op het collectieprofiel en de missie van uw organisatie.
  • Maak de verzamelcriteria bekend bij alle personeelsleden. Dan weet iedereen wat in de collectie wordt opgenomen en wat niet.
  • Neem in uw collectieplan een duidelijke procedure op voor schenkingen:
    • Wie neemt schenkingen aan en is verantwoordelijk?
    • Wat zijn de criteria voor aanvaarding?
    • Welke vragen stelt de verantwoordelijke aan de schenker?
    • Welke voorwaarden stelt uw organisatie?
    • Naar wie verwijst u door indien de schenking niet kan worden aangenomen?
    • Welke documenten moeten ingevuld en ondertekend worden?
  • Geef op uw website informatie voor potentiële schenkers en/of informeer hen proactief over wat uw organisatie hun kan bieden.
  • Als er zich een ernstig depotprobleem voordoet, zoals plaatsgebrek, en er zijn geen vooruitzichten op uitbreiding, kan uw organisatie een schenkingsstop overwegen, maar normaal moet een duidelijke schenkingsprocedure volstaan.
  • Stem het verzamelbeleid af met collega-instellingen met vergelijkbare collecties. Collectiemobiliteit is te overwegen.
  • Het museum heeft ten slotte de plicht zich te verdiepen in de herkomst van het object – is er sprake van diefstal, roofkunst of oorlogsbuit? Dit verdient speciale aandacht in het verwervingstraject, waarvoor de ICOM Ethische Code voor Musea houvast biedt. Over restitutie van koloniale kunst vindt u via de website Restitution Belgium meer informatie.

Raadpleeg de Spectrumprocedures 'Inkomend object' en 'Verwerving en inschrijving'.

Ontzamelen

Ontzamelen is een arbeidsintensief proces waaraan een zorgvuldige waardering en selectie voorafgaat. De ICOM Ethische code voor musea geeft een aantal duidelijke voorwaarden en richtlijnen aan om een object of deelcollectie af te stoten. Doel is het versterken van het collectieprofiel. Financiële motieven zijn uit den boze.

De collectie Jaap Kruithof. Foto: © MAS Antwerpen.

Het museum of de collectiebeherende instelling is gehouden aan de geldende wettelijke, statutaire of andere bepalingen. Geregistreerde musea in Nederland volgen de Leidraad Afstoten Museale Objecten (LAMO) van de Museumvereniging (NL) en publiceren hun voornemens tot afstoting op de Afstotingsdatabase. Ook erkende musea in Vlaanderen maken gebruik van de LAMO als richtlijn.

Op de pagina 'Hoe herbestemt u collectiestukken?' vindt u een stappenplan, tips en praktijkvoorbeelden van herbestemming.

Raadpleeg de Spectrumprocedures 'Afstoting en uitschrijving' en 'Uitgaand object'.