À la recherche du musée perdu

Museum

Wanneer is een museum een museum? En wanneer is het dat niet? Een geijkt antwoord is: "als het beantwoordt aan de internationaal aanvaarde museumdefinitie van de International Council of Museums (ICOM)". Was het maar zo eenvoudig.

Waarom organiseerde het internationaal werkcomité ICOFOM van datzelfde ICOM vorige maand dan een conferentie in Parijs over de vraag hoe een museum in de 21e eeuw zou moeten gedefinieerd worden? Waarom loopt dan nog tot 13 augustus een (zeer sterke) tentoonstelling over ‘Het afwezige museum’ in Wiels; en waarom stelden M HKA en S.M.A.K. in het verleden meermaals dat Vlaanderen geen museum voor hedendaagse kunst heeft?

In de blogreeks ‘À la recherche du musée perdu’ ga ik op zoek naar mogelijke betekenissen en visies van en op ‘het museum’. In deze bijdrage introduceer ik ICOFOM en de publicatie Définir le musée du XXIe siècle

Het raamwerk van ICOM

Sorbonne

Sorbonne, Foto: Olga Van Oost

De International Council of Museums (ICOM) is geen onbekende voor de Vlaamse erfgoedprofessional. Voor sommigen is het de organisatie die de ICOM-kaart verdeelt en ons daarmee gratis toegang verschaft tot het merendeel van de musea wereldwijd. Voor anderen is ICOM synoniem voor de internationaal erkende ‘museumdefinitie’ en de ‘Ethische Code’ voor musea.   

Maar hoe wijdverbreid en ‘onbesproken’ is het kader van ICOM nu écht? Het valt op dat het vooral Europese landen zijn, die zeer trouw zijn aan ICOM maar in de VS bijvoorbeeld is de situatie al heel anders. Daar is de American Alliance of Museums (AAM), de Amerikaanse museumvereniging, het belangrijkste referentiepunt. Voor kunsthistorici oude kunst is Codart misschien wel een belangrijker internationaal netwerk. En hoewel de banden tussen ICOM en UNESCO zeer sterk zijn, zien we dat UNESCO los van ICOM de laatste jaren ook intensiever werkt aan een internationaal museumbeleid. De publicatie van de Recommendation On the Protection and Promotion of Museums and Collections waar een intensief studie- en discussietraject aan vooraf ging, toont dit aan. In opdracht van het departement CJM vertegenwoordigde FARO Vlaanderen trouwens in deze internationale discussies. 

ICOM

Voor de Vlaamse beleidscontext is en blijft ICOM zeer belangrijk. Wanneer er in de jaren 1990 in Vlaanderen een eerste museumbeleid werd geschreven, maakten onze beleidsmakers gretig en graag gebruik van het museale raamwerk dat ICOM bood. En ook nadien, toen het museumbeleid versmolt in een geïntegreerd cultureel-erfgoedbeleid, bleef dit kader relevant. Dat is tot op de dag van vandaag het geval, op voorwaarde dat we ook kanttekeningen en kritische vragen (mogen) blijven stellen. Des te krachtiger is het wanneer die vragen van binnenuit worden gesteld zoals ICOFOM, het internationaal comité rond museologie, doet. Dat is immers het signaal dat een organisatie zoals ICOM – niet wars van een zekere vorm van logheid en bureaucratie eigen aan elk instituut van een bepaalde schaal – toch steeds in beweging is en openstaat voor verandering. 

ICOFOM: het internationaal comité rond museologie

François Mairesse
Musée de Mariemont

Musée de Mariemont, Marc Ryckaert (MJJR) - Own work, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

ICOFOM is een van de internationale comités van ICOM. Dit comité is verantwoordelijk voor onderzoek, studie en verspreiding van theoretische museologie. Het profileert zich expliciet als een onafhankelijke, wetenschappelijke cel en analyseert kritisch de grote trends in de hedendaagse museologie. Momenteel is François Mairesse voorzitter. De Franstalige Belg, die in een vorig leven directeur van het Musée de Mariemont was en tegenwoordig lesgeeft aan de Sorbonne in Parijs, heeft een internationale reputatie als museoloog en publiceerde talrijke museologische studies. 

ICOFOM werd al in 1976 opgericht. Peter van Mensch, de Nederlandse museoloog die ook al jaren bestuurslid is van ICOFOM, schetst hier een historiek van het internationale comité. Jan Jelinek en Vinos Sofka uit het toenmalige Tsjechoslowakije waren de drijvende kracht in de preontwikkeling van ICOFOM vanaf de jaren 1960. Tot de oprichting van ICOFOM richtte ICOM zich in hoofdzaak op de ondersteuning van de museale functies zoals beschreven in de museumdefinitie. Maar de noodzaak groeide om ook over ‘het museum’ als organisatie in een samenleving, en dus over visievorming en betekenissen ervan te gaan nadenken, en om een vakdiscipline zoals ‘museologie’ vorm te geven. 

Defining the Museum for the 21st century  

Vandaag de dag is dit comité zeer sterk actief met de organisatie van cutting-edge conferenties en workshops en de publicatie van zeer relevante en actuele museologische publicaties. De jongste conferentie vond plaats in de Sorbonne tussen 9 en 11 juni, en werd i.s.m. ICOM-België georganiseerd onder voorzitterschap van Sergio Servellón.

Sorbonne

Sorbonne, Salle Louis Liard, By Gouts - Own work, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Workshop tijdens het congres over de museumdefinitie door Olga Van Oost

Workshop tijdens het congres over de museumdefinitie door Olga Van Oost.

De huidige museumdefinitie van ICOM was het onderwerp van discussie. Een greep uit de vragen:

Is deze definitie houdbaar en relevant? Of dringen aanpassingen zich op? Tot wie richt die definitie zich eigenlijk? Moet de definitie zich op de eerder ‘technische’ museale functies zoals behoud en beheer, onderzoek of communicatie richten of zouden we de definitie niet beter herschrijven en ons focussen op museale waarden waarbij er meer aandacht zou kunnen zijn voor de maatschappelijke rol van musea? Houdt de definitie voldoende rekening met technologische tendensen? Zouden we de notie ‘digitaal’ er ergens moeten aan toevoegen? Moet elk museum zich met al de museale functies even intensief bezighouden? Moet elk museum onderzoek doen of een afzonderlijke afdeling behoud en beheer hebben? Kunnen we het vandaag nog maken om ‘zonder winstoogmerk’ in een museumdefinitie te zetten wetende dat zeer veel musea vandaag de dag gestimuleerd worden om te zoeken naar private en/of aanvullende financiering?

Définir le musée

De conferentie bracht het kruim van de (vooral Franstalige wereld van de) museologie samen. Als bijlage voeg ik de publicatie toe die naar aanleiding van het congres werd gepubliceerd. In dit boek is trouwens ook mijn bijdrage te vinden waarin ik de laatste ontwikkelingen in ons cultureel-erfgoedbeleid schets met bijzondere aandacht voor het gebruik van de ICOM-museumdefinitie: Towards a participatory and value-driven museum definition? The case of Flanders and Brussels.

In het volgende blogbericht van deze reeks ga ik dieper in op de bevindingen van dit congres. 

Afleveringen van 'À la recherche du musée perdu':

Olga Van Oost