MMMONK: Middeleeuwse Monastieke Manuscripten - Open - Netwerk - Kennis

De Openbare Bibliotheek Brugge, de Universiteitsbibliotheek Gent, het Grootseminarie Brugge en het Bisdom Gent slaan de handen in elkaar voor een ambitieus project rond hun middeleeuwse monastieke manuscripten. MMMONK, een acroniem voor Middeleeuwse Monastieke Manuscripten – Open – Netwerk – Kennis, wil de digitale beelden van 734 middeleeuwse manuscripten van de abdijen van Ten Duinen, Ter Doest, Sint-Baafs en Sint-Pieters ontsluiten en samenbrengen in een virtuele bibliotheek en kennisplatform via het International Image Interoperability Framework (IIIF). 

Partners

Het overgrote deel van de manuscripten wordt bewaard bij de vier primaire projectpartners: de Openbare Bibliotheek Brugge, de Universiteitsbibliotheek Gent, het Grootseminarie Brugge en het Bisdom Gent. De Universiteitsbibliotheek kan een indrukwekkend palmares voorleggen op vlak van digitale innovatie, terwijl de Openbare Bibliotheek een sterke traditie heeft in publiekswerking. Samen met het Grootseminarie Brugge en het Bisdom Gent bundelen ze hun krachten en expertise om de monastieke manuscripten op een hoogwaardige en duurzame manier digitaal toegankelijk te maken voor het grote publiek.

Ze worden hierbij ondersteund door uiteenlopende partners verspreid over Vlaanderen: Abdijmuseum Ten Duinen, Historische Huizen Gent, PACKED vzw, Vlaams Instituut voor Archivering, Vlaamse Erfgoedbibliotheek, FARO vzw, Illuminare Studiecentrum voor Middeleeuwse Kunst (KU Leuven), Kenniscentrum vzw (Vlaams Onderzoekscentrum voor de Kunst van de Bourgondische Nederlanden), Henri Pirenne Instituut voor Middeleeuwse Studies (UGent) en het Instituut voor Publieksgeschiedenis (UGent). 

Kostbare middeleeuwse manuscripten

De kerncollectie monastieke manuscripten bij de vier partners is grotendeels erkend als Vlaams Topstuk. De volledige collectie Duinen- en Doestmanuscripten in de Openbare Bibliotheek Brugge en het Grootseminarie Brugge kreeg in 2015 de status van topstuk. De Gregoriaanse manuscripten, het Liber Floridus en de 22 manuscripten van abt Raphael de Mercatellis in de Universiteitsbibliotheek Gent behoorden toe aan Sint-Baafs en zijn respectievelijk in 2007, 2008 en 2013 erkend. Het Ceremoniale Blandiniense van Sint-Pieters in de Universiteitsbibliotheek Gent en het Evangeliarium St.-Livinus van Sint-Baafs in het Bisdom Gent werden in 2008 en 2007 erkend.

Sint-Baafs (°630) en Sint-Pieters (°650-675) waren het hele Ancien Régime door de machtigste abdijen in Vlaanderen. Ten Duinen (°1127) was een van de belangrijkste cisterciënzerabdijen, op gelijke voet met Clairvaux en Fountains. Ook Ter Doest (°1174) had een verreikende culturele en religieuze uitstraling. Die status is weerspiegeld in hun uitgebreide en veelzijdige bibliotheken, die fundamentele getuigen zijn van de overdracht van cultuur en kennis in de Westerse middeleeuwen. De manuscripten, die dateren van de 7de tot 16de eeuw, zijn dan ook vaak het onderwerp van onderzoek en publicaties en worden geregeld tentoongesteld in binnen- en buitenland. 

Virtuele hereniging en kennisplatform

MMMONK zal de digitale beelden van de manuscripten toegankelijk maken via een digitale innovatie, het International Image Interoperability Framework (IIIF). Dit protocol voor ontsluiting van digitale beelden is een internationaal gedragen standaard gericht op duurzaamheid, flexibiliteit en uitwisselbaarheid van beelden via duurzame bouwstenen. Als pionier in Vlaanderen wil MMMONK hierbij een draaiboek ontwikkelen dat kan worden ingezet door andere Vlaamse erfgoedbibliotheken. Dankzij IIIF digitaliseren we de kostbare manuscripten en brengen we ze samen in een rijke virtuele bibliotheek met functionaliteiten die vernieuwend digitaal onderzoek mogelijk maken. 

Projectresultaten

In fase 1 lag de nadruk voornamelijk op het digitaliseren van het corpus en het ontsluiten van de beelden via IIIF. De manuscripten die in Gent bewaard worden, werden door de Universiteitsbibliotheek Gent (UB Gent) binnen hun eigen werking met voorrang gedigitaliseerd. De UB Gent ontsloot al 52 codices van de Sint-Pietersabdij en 45 codices van de Sint-Baafsabdij via IIIF. Het gaat om codices bewaard bij de UB Gent, het Bisdom Gent, STAM, de Koninklijke Bibliotheek en de Bibliothèque Nationale de France.

In de Openbare Bibliotheek Brugge (OB Brugge) en het Grootseminarie Brugge (GS Brugge) werd samengewerkt met een externe digitaliseringspartner. De digitaliseringspartner werd geselecteerd via een lastenboek en aanbestedingsdossier. De ingediende offertes werden beoordeeld op duidelijkheid van de offerte, voordeligheid van de prijsopgave en kwaliteit. De offerte met de beste prijs-kwaliteitsverhouding werd ingediend door iGuana. 

Er werd een projectmedewerker aangeworven om de digitalisatie voor te bereiden en te begeleiden. De projectmedewerker kon hiervoor een beroep doen op de expertise ontwikkeld door de digitaliseringsmedewerkers van de OB Brugge. De voorbereiding bestond uit een gedetailleerde schaderegistratie van ieder manuscript, gebaseerd op de Checklist voor het digitaliseren van manuscripten. Op basis van deze voorbereiding werd een selectie gemaakt van te digitaliseren manuscripten in fase 1. Enkel nog niet gedigitaliseerde en stabiele manuscripten met een openingshoek groter dan 90° kwamen in aanmerking. Daarnaast werd een protocol opgesteld om de veiligheid van de manuscripten en een goed verloop van de digitalisatie te garanderen. Zowel het protocol als het digitaliseringsproces werd voorgelegd aan de Topstukkenraad.

Het digitaliseren ging van start op 10 februari 2020 in de OB Brugge. Het vooropgestelde doel was om 97.000 beelden te maken tegen 30 september 2020. Door de uitbraak van COVID-19 moest het digitaliseren tijdelijk worden stilgelegd tussen 18 maart en 25 mei. Deze digitaliseringsstop zorgde voor een grote vertraging. Daarom werd door de Vlaamse overheid een maand uitstel toegekend. Dit was echter niet voldoende om het vooropgestelde aantal beelden te halen. Een nieuw doel werd vastgelegd, nl. 80.000 beelden tegen 31 oktober 2020. Sinds 14 augustus is het digitaliseren in de OB Brugge afgerond. Er werden 122 manuscripten gedigitaliseerd, wat neerkomt op 47.212 beelden. Tussen 17 augustus en 31 oktober werd verder gedigitaliseerd in het GS Brugge. Daar werden 76 manuscripten gedigitaliseerd, wat neerkomt op 34.868 beelden. 

In fase 2:

1/ zetten we het digitaliseren van de overige stukken uit het prioriteitenplan voort:

  • Plan van aanpak en vereisten digitalisering (beelden en metadata)
    De projectmedewerker werkte de schaderegistratie af. Op basis hiervan stelden we een langetermijnplanning op voor de restauratie van de manuscripten. In F1 moesten we de planning aanpassen door de coronamaatregelen. Daarnaast konden we het aantal gedigitaliseerde manuscripten verhogen dankzij de schaderegistratie. Door de restauratienoden van enkele manuscripten uit het GS kon een deel (2 pakketten) niet gedigitaliseerd worden in F1. Dit werd deels opgelost in F2 en er werd een oplossing voorzien voor het tweede deel. De OB Brugge verfijnde het protocol omtrent de veiligheid van de manuscripten tijdens digitalisatie. iGuana stelde een tweede scanoperator aan en paste de kolom van de opstelling aan voor grotere formaten.
  • Digitalisering
    In F2 zijn 298 manuscripten uit de OB en het GS Brugge gedigitaliseerd met een totaal van 111.646 beelden, ofwel 19.126 beelden meer dan de oorspronkelijke 92.520. Dat brengt het totaal gedigitaliseerde manuscripten uit F1 en 2 op 496 manuscripten (193.726 beelden).

2/ koppelen we bestaande metadata aan gedigitaliseerde stukken: 

De UB Gent maakte gebruik van reeds bestaande metadata. OB Brugge verrijkte hun metadata met LOD-identifiers en samenvattingen. Het MMFC project is bezig met de uitgebreide omschrijving van de manuscripten van het GS Brugge.

3/ ontsluiten we de gedigitaliseerde stukken via de IIIF-beeldserver:

De UB Gent biedt Shared Canvas aan om digitale collecties te ontsluiten in IIIF en ontwikkelde daarvoor een aantal verbeteringen in F2. Alle gedigitaliseerde beelden uit F1 en 2 zijn beschikbaar in IIIF.

4/ verdiepen we het overleg over noden en behoeften van het doelpubliek op basis van eerste resultaten:

Om de gebruikersnoden in kaart te brengen voerden we een diepgaand behoefteonderzoek uit. Hiermee kwamen we tot deze inzichten en aanbevelingen voor de sector:

  • nood aan IIIF-educatie en sensibilisering; 
  • metadata als contextualiserend middel - beïnvloedt keuze viewer;
  • inzetten op SEO voor zichtbaarheid in Google;
  • guided viewing als potentieel handige tool;
  • verder ontwikkelen van de Content State API.

5/ verzamelen we contextualiserende info over de stukken:

In F2 schreven we teksten om het corpus en het project te contextualiseren, onder meer over enkele belangrijke werken uit het corpus. De metadata werden verdiept en verrijkt met Linked Open Data-identifiers (VIAF en Wikidata), trefwoorden en samenvattingen. De corpuslijst is uitgebreid tot 818 manuscripten (oorspronkelijk 734) naar aanleiding van het diepgaand historisch onderzoek dat verricht is in F2. Er is een plan voor IIIF-educatie, sensibilisering en activering van doelgroepen. In F3 zetten we een demo op om het belang van annotaties aan te tonen.

6/ updaten we het draaiboek met nieuwe expertise:

Het Draaiboek Digitalisatie is klaar voor publicatie. In april publiceerden we een rapport over de annotatiemogelijkheden in IIIF. Het rapport over het behoefteonderzoek publiceren we in F3.

7/ schrijven we de functionele vereisten voor het kennisplatform uit:

Vanuit inzichten uit de adviesgroep, de IIIF-gemeenschap en de gebruikersgesprekken selecteerden we 4 werven voor F3: doorzoekbaarheid van het IIIF-manifest, annotaties, guided viewings en hergebruik van beelden.

8/ nemen we deel aan sectorevenementen om over het project en IIIF-ontsluiting te communiceren:

De IIIF-Fridays werden voortgezet en we namen deel aan verschillende congressen en evenementen.

9/ communiceren we over het traject via verschillende communicatiekanalen:

De communicatie verloopt via verschillende kanalen waaronder sociale media, artikels, een podcast en de projectwebsite. De stuurgroep komt tweemaal per jaar samen. De resultaten en plannen worden besproken en er is expertise-uitwisseling.

Partnerorganisaties

Primaire partners:

  • Openbare Bibliotheek Brugge
  • Universiteitsbibliotheek Gent
  • Grootseminarie Brugge
  • Bisdom Gent

Secundaire partners: 

  • Abdijmuseum Ten Duinen
  • Sint-Pietersabdij en Sint-Baafsabdij Gent (Historische Huizen Gent)
  • meemoo – Vlaams Instituut voor het archief
  • VEB – Vlaamse Erfgoedbibliotheek
  • FARO. Vlaams Steunpunt voor Cultureel Erfgoed vzw
  • Illuminare Studiecentrum voor Middeleeuwse Kunst (KU Leuven)
  • Kenniscentrum vzw – Vlaams Onderzoekscentrum voor de Kunst van de Bourgondische Nederlanden
  • Henri Pirenne Instituut voor Middeleeuwse Studies (UGent)
  • Instituut voor Publieksgeschiedenis (UGent)
  • European Lettering Institute
Leden stuurgroep

De stuurgroep bestaat uit de hoofdbetrokkenen van elke partnerinstelling:

Openbare Bibliotheek Brugge

  • directeur-bibliothecaris Koen Calis
  • expert digitale innovatie en ontwikkeling Katrien Deroo
  • conservator handschriften Evelien Hauwaerts
  • conservator oude drukken Ludo Vandamme
  • wetenschappelijk medewerker Birgit Ampe

Universiteitsbibliotheek Gent

  • collectiebeheerder Hendrik Defoort
  • coördinator innovatie en ontwikkeling Rosemie Callewaert

Grootseminarie Brugge

  • archivaris Céline Decottignies
  • hoofdbibliothecaris Stefaan Franco

Bisdom Gent

  • archivaris Ludo Collin

Praktische info

Looptijd van
Looptijd tot
Organisatienaam
Openbare Bibliotheek Brugge
Contactpersoon
Katrien Deroo
Adres
Kuipersstraat 3
8000 Brugge
Telefoon
050 47 24 15
Financieringsbron(nen)

Vlaamse overheid via projectsubsidies 

  • Fase 1: 127.000 euro
  • Fase 2: 129.000 euro
  • Fase 3: 130.000 euro 

Andere projecten