Schatten in de schaduw van Sint-Pieter

In de schaduw van de Sint-Pietersbasiliek in Rome schuilen schatten die uniek zijn voor onze geschiedenis. In maart 2020 werden de Vaticaanse archieven voor het pontificaat (1939-1958) van de ‘oorlogspaus’ Pius XII opengesteld. Diverse geïnteresseerden stellen hoge verwachtingen in die nieuwe bronnen. Ze zullen een genuanceerder beeld geven van het soms omstreden optreden van de paus voor, tijdens en na de oorlog. Ze zullen ook een nieuw licht werpen op een kantelmoment in de geschiedenis, namelijk de overgang van de ‘oude’, vooroorlogse samenleving naar de moderne maatschappij, gekenmerkt door koude oorlog, explosief groeiende welvaart en consumptie, en secularisering.

De ervaring van vroegere KADOC-campagnes in de Vaticaanse archieven leert dat dit onontgonnen archief een goudmijn vormt voor de geschiedenis van ons land. Zijn belang overstijgt de kerkelijk-religieuze geschiedenis. Het gaat werkelijk om sleutelerfgoed over bijna alle aspecten van het maatschappelijk leven: de Tweede Wereldoorlog, zijn daders en slachtoffers, de politieke strijd na 1945, verzet en repressie, Koningskwestie en Schoolstrijd, Vlaamse actie, kolonialisme en dekolonisatie, Koude Oorlog, internationale (ook Europese) samenwerking enz. De bestanden bevatten ook rijke informatie over regionale en lokale geschiedenis, over personen, clerus en aristocratie, organisaties en families en voorvallen in parochies en gemeenten. Ze betreffen een ‘gevoelige’ periode waarover nog steeds controverse bestaat.

De raadpleging van die archieven ligt evenwel niet voor de hand. Niet voor niets werden ze tot 2019 ‘geheime’ archieven genoemd. Ze baden in een sfeer van mysterie. Om hun weg te vinden in dit labyrint moeten geïnteresseerden lang in Rome verblijven, praktische obstakels overwinnen en over ruime historisch-wetenschappelijke en archivalische deskundigheid beschikken. Ze moeten over de nodige autorisaties en de ‘broncode’ beschikken.

Steunend op zijn knowhow en in navolging van grootschalige initiatieven van andere landen wil KADOC een projectmedewerker naar Rome sturen om de bestanden te excerperen op ‘Belgica’, dit wil zeggen die documenten die handelen over een Belgisch thema of over gebeurtenissen en personen in ons land. De medewerker zal de Belgica beschrijven in ‘regestenlijsten’ (lijst met beknopte inhoudelijke omschrijving van stukken in chronologische volgorde). Van een ruime selectie van kerndocumenten zal ook een digitale kopie worden aangevraagd. Die zal worden gekoppeld aan haar beschrijving in de regestenlijsten. Beide zullen online worden aangeboden.

De medewerker zal vooral de archieven van het Staatssecretariaat en de Nuntiatuur exploreren. Hierin is de meest waardevolle informatie te vinden. De Brusselse nuntii correspondeerden immers intens met hun Romeinse opdrachtgevers en stuurden hen omstandige rapporten met hun bevindingen over gebeurtenissen en personen in het land waar zij resideerden. Zij steunden op een breed netwerk van informanten en vertrouwensfiguren. Ook ‘gewone’ Vlamingen en verenigingen maakten hun bekommernissen over ‘aan de paus’ en verzochten om audiënties, steun en bemiddeling. Dit resulteerde in een onafgebroken informatiestroom tussen Brussel en het Vaticaan. De bedoeling was de vinger aan de pols te houden van onze samenleving om er zo de belangen van Kerk en katholieken veilig te stellen. Als geen ander begrepen de nuntii en hun Vaticaanse opdrachtgevers dat kennis en informatie, macht en invloed betekenden.

Een qtuurgroep ziet toe op de aanpak van het project en op de communicatie over en de valorisatie van zijn resultaten. De bevindingen zullen kenbaar worden gemaakt via een periodieke blog en/of vlog van de medewerker. De stuurgroep zal een lijst opstellen met onderwerpen waarnaar de medewerker op zoek gaat in de Vaticaanse archieven. De stuurgroep bepaalt ook de criteria voor de aanvraag van digitale kopieën. Voor het vastleggen van die criteria wordt van de partners verwacht dat zij hun achterban consulteren.

Projectresultaten

Het project Schatten in de schaduw van Sint-Pieter. België in de Vaticaanse archieven pontificaat Pius XII 1939-1958 beoogde in zijn eerste fase de online beschrijving en registratie van de Belgica in het Vaticaans archief, het online ter beschikking stellen aan een ruim en geïnteresseerd publiek van een grote selectie van documenten uit dat archief en de communicatie over en de valorisatie van die Belgica bij een diversiteit aan doelgroepen. Tot dusver werd de projecttijd vooral besteed aan de vooropgestelde functies ‘herkennen en verzamelen’ en ‘behouden en borgen’. Over deze functies werd al ruim en via diverse kanalen gecommuniceerd.

Wat de beschrijving/registratie/metadatering betreft, werden in de het archief Staatssecretariaat 6.645 documenten geregistreerd in Excel. In het archief en Propaganda Fidei werden 1.486 dossiers (fascicoli) beschreven. Die metadata zullen worden ingeladen in de online archiefsystemen van KADOC (LIAS en ODIS) en CegeSoma/Algemeen Rijksarchief (New Search).

Wat de communicatie en valorisatie betreft, werd een ‘communicatieplan’ opgesteld. Aan de hand daarvan werden de projectinformatie en de projectvoortgang gepresenteerd op een eigen webpagina, via een aantal blogs, via een interview met de projectmedewerkster in faro | tijdschrift over cultureel erfgoed, via interviews met onderzoekers met het oog op de realisatie van een aantal podcasts en via voorbereidende activiteiten voor een workshop (februari 2022) en een conferentie (juni 2022) in Rome over Pius XII and the Low Countries.

De projectinformatie en -voortgang werden ook maximaal gedeeld via de websites en communicatiekanalen van de projectpartners CegeSoma, Histories en FARO. Een stuurgroep met vertegenwoordigers van de projectpartners en onderzoekers vertrouwd met de betrokken periode en de verkende archieven begeleidde het project van dichtbij en ondersteunde de projectmedewerkster. Deze laatste werd op dagelijkse basis opgevolgd en begeleid door medewerkers van KADOC (directeur en afdelingshoofden Behoud en Beheer en Communicatie).

Partnerorganisaties

CegeSoma/Algemeen Rijksarchief zorgt voor de inhoudelijke ondersteuning van het project en zijn medewerker. Het levert een wezenlijke bijdrage tot de selectie van de te registreren bestanddelen en de te onderzoeken thema’s uit de betrokken periode. Daarnaast draagt deze partner mee de technische ondersteuning van het project door het aanbieden van zijn online archiveringssystemen voor de registratie van de regestenlijsten en de daaraan verbonden digitale kopieën. Hij staat mee in voor de duurzame borging van de gecreëerde werkinstrumenten en hun blijvende terbeschikkingstelling. Verder zorgt de partner mee voor de verspreiding van de onderzoeksresultaten, in de eerste plaats in wetenschappelijke onderzoekmilieus. Hij levert ook een bijdrage in de communicatie over het project en zijn resultaten via de eigen (elektronische) communicatiekanalen (website, Facebook, nieuwsbrieven) gericht op zijn doelgroepen. Ook in het kader van de valorisatie van de projectresultaten voor het geschiedenisonderwijs  speelt deze partner een rol.

Vzw Histories brengt de expertise in van zijn werking ten behoeve van gepassioneerden in lokale geschiedenis, heemkunde en familiekunde. Deze partner beschikt over de juiste deskundigheid en kanalen om zijn achterban te betrekken bij en te informeren over de resultaten van het project en het toeleiden van zijn publiek naar de regestenlijsten en de daaraan gekoppelde digitale kopieën van de Belgica in de Vaticaanse archieven (1939-1958). Hij vermeldt het project en zijn voortgang op regelmatige tijdstippen op zijn website en Facebookpagina. Zo zal er worden gelinkt naar de blog/vlog van de projectmedewerker en naar de gerealiseerde regestenlijsten. Hij engageert zich tot de publicatie van een bijdrage over de projectaanpak en de projectresultaten in zijn digitale tijdschrift Histories Magazine. Ten slotte verbindt hij zich tot de organisatie van minimaal vijf (regionale) studie- en vormingsmomenten voor de eigen achterban waarbij wordt stilgestaan bij de werking van en informatiestromen in de communicatiekanalen van de Kerk, het werken in en het belang van de Vaticaanse archieven en de belangrijkste inhoudelijke conclusies en resultaten van project vanuit het oogpunt van heemkundigen en familiekundigen.

FARO levert een wezenlijke bijdrage tot de ondersteuning en de vormgeving van de communicatie van de projectresultaten. Zijn expertise betreft o.a. de redactie van persteksten, de communicatie via elektronische platformen en nieuwsbrieven, de publicatie van bijdragen gericht op diverse doelgroepen. Op het vlak van de communicatie zal geen eigen platform worden opgezet, maar zal maximaal worden ingezet op de benutting van bestaande (elektronische) kanalen. In het bijzonder wordt een beroep gedaan op FARO om mee de ‘vertaalslag’ te realiseren waarbij regestenlijsten en de daaraan verbonden scans onder de aandacht worden gebracht van meer diverse doelgroepen dan louter de academische wereld. Al in het eerste projectjaar zal worden gezocht naar aanknopingspunten in de Belgica die de geviseerde doelgroepen kunnen interesseren. FARO geeft ook mee de valorisatie van de projectresultaten vorm in het kader van erfgoededucatie en geschiedenisonderwijs. Meer bepaald zullen op basis van de output van het project een tweetal lespakketten worden gerealiseerd Ten slotte realiseert FARO ook mee de valorisatie van de projectresultaten met een regionale en lokale betekenis en relevantie in het kader van zijn werking inzake erfgoedcellen.

Leden stuurgroep
  • Dr. Nico Wouters, CegeSoma;
  • Kim Christiaens, KADOC;
  • Godfried Kwanten, KADOC;
  • Jan De Maeyer, KU Leuven;
  • Dries Vanysacker, KU Leuven;
  • Hendrik Vandeginste, Histories;
  • Bart De Nil, FARO;
  • Karel Van Nieuwenhuyse, KU Leuven Lerarenopleiding Geschiedenis.

Praktische info

Looptijd van
Looptijd tot
Organisatienaam
KADOC
Contactpersoon
Godfried Kwanten
Adres
Vlamingenstraat 39, 3000 Leuven
Telefoon
016 32 35 00
Financieringsbron(nen)

Cultureelerfgoeddecreet: projectsubsidie (cultureel-erfgoedwerking of cofinanciering)

Andere projecten

Een groep van 23 museumprofessionals uit verschillende Vlaamse en Brusselse musea bracht tussen 15 en ...

Het Museum Dr. Guislain wil, in functie van de totaliteit van haar museumwerking, een groter ...

In juli 2016 organiseerde het Getty Conservation Institute in Los Angeles de masterclass 'The Digital ...