Mayombe. Meesters van de Magie

Mayombe. Meesters van de Magie beoogt de ontsluiting en valorisatie van een nagenoeg onbekende en toch uiterst interessante verzameling Congolese kunstwerken uit het bezit van de K.U.Leuven, de Université Catholique de Louvain (UCL) en het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA). De kern van deze unieke collectie sluimert reeds 100 jaar in Leuven. Vijftig jaar onafhankelijkheid van Congo vormt een uitstekende aanleiding om de verspreide objecten voor het eerst sinds 1909 te herenigen en als één geheel naar buiten te brengen naar een groot publiek. 

In het najaar van 2010 zet M die unieke en academische collectie in de kijker met een tentoonstelling en een bijhorende, wetenschappelijke publicatie. Het accent ligt in beide enerzijds op de esthetische en materiële kwaliteiten van de tentoongestelde werken, en anderzijds op een multidisciplinaire duiding ervan. Het scenario is opgebouwd aan de hand van een aantal thema’s die zowel historische, antropologische als kunsthistorische inzichten vertolken; het licht de origine, de context, de functie en de betekenis van de tentoongestelde objecten toe.

Zo maakt de bezoeker vooreerst kennis met het Mayombe van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw, een periode waarin in Mayombe een bijzonder rijke materiële cultuur tot bloei kwam, met een antropomorfe houtsculptuur gekenmerkt door een voor Afrika uitzonderlijk sterk realisme. Vragen naar de identiteit, de positie en de rol van beeldende kunstenaars, hun opdrachtgevers, hun ‘publiek’ en de eerste gebruikers van de beelden en maskers komen hier aan bod.

Vervolgens besteden we aandacht aan de specifieke historische context waarin enkele missionarissen de objecten ‘verzamelden’. Dit was geen neutrale handeling, wel een betekenisvolle interactie. Zowel de motivatie van de missionarissen-verzamelaars, als de beweegredenen van de oorspronkelijke eigenaars die afstand deden van bepaalde objecten bepaalden de uitkomst hiervan. Eenmaal in handen van de missionarissen veranderden deze objecten van statuut. In België fungeren ze aanvankelijk als ‘didactisch materiaal’. Later worden ze (museum- en) kunstobjecten en geherdefinieerd als ‘cultureel erfgoed’. Met het oog op een gedegen wetenschappelijke onderbouw speelt het KMMA hier een belangrijke rol als partner.

Tot slot worden de thema’s met bijzondere aandacht voor de vormgeving aaneengeschakeld tot één geheel zodat de in oorsprong meestal rituele beeldhouwwerken optimaal in hun artistieke kwaliteit te valoriseren. Vorm en inhoud zijn perfect op elkaar afgestemd. 

1. Uniciteit van de collectie en belang van de ontsluiting 

De verzameling etnografica van ongeveer 1.500 objecten afkomstig uit de democratische republiek Congo, meer bepaald uit de streek Mayombe in de provincie Bas-Congo is de meest waardevolle en belangrijke, academische collectie van de K.U.Leuven. Ze is nochtans maar weinig bekend en ze is minimaal ontsloten net als andere kunst- en erfgoedverzamelingen in het bezit van deze universiteit. In het begin van de twintigste eeuw verzamelden enkele missionarissen van de Congregatie van het Onbevlekte Hart van Maria, beter gekend als ‘missionarissen van Scheut’, deze etnografische objecten en verscheepten ze naar België. Dit alles gebeurde grotendeels in het kader van onderwijs en onderzoek aan de Hogere Handelschool die aan de Leuvense universiteit verbonden was en die de voorloper is van de Faculteit Economische en Toegepaste Economische Wetenschappen. De in oorsprong vaak rituele objecten leidden een tijdlang een tweede leven als nuchter studiemateriaal voor de opleiding van toekomstige kolonialen. Sinds de splitsing van de universiteit bewaart de UCL een deel hiervan. De paters ‘scheutisten’ verstuurden ook een omvangrijke collectie naar het toenmalige Museum van Belgisch Congo in Tervuren. De etnografische objecten die in de periode 1908-1915 verzameld werden in Mayombe en zich nu bevinden in de collecties van de K.U.Leuven, de UCL en het KMMA vormen uit historisch, antropologisch en esthetisch oogpunt één geheel.

Deze collectie is naar internationale maatstaven voor zulke Afrikaans etnografische collecties bijzonder oud, kwaliteitsvol en goed gedocumenteerd hetgeen haar een grote antropologische en artistieke betekenis verleent. De tentoonstelling toont een 80-tal topstukken. De uniciteit van deze gebeurtenis ligt echter niet enkel in de intrinsieke waarde van de collectie; ook de hereniging van deze collectie die de voorbije honderd jaar nooit als één geheel te zien was en de deelverzamelingen die slechts zeer beperkt publiek toegankelijk waren, zorgen voor een meerwaarde. 

2. De landelijke relevantie van het project 

Mayombe. Meesters van de Magie is een realisatie die een belangrijke en kostbare academische collectie van een Vlaamse en een Waalse universiteit valoriseert en ontsluit binnen een partnerschap van een internationaal gerenommeerde federale wetenschappelijke instelling, een universiteit en een museum; dit is geen voor de hand liggende constructie. De aanloop naar dit project en de voorbereiding van een beleid met betrekking tot het academisch erfgoed aan de K.Uleuven tonen aan dat een dergelijk samenwerkingsverband over de grenzen van gemeenschappen en de instellingen heen een grote meerwaarde oplevert. Dit project wil dan ook een modelvoorbeeld zijn voor het ontwikkelen van andere projecten en met name voor de uitwisseling van know how in het veld van het academisch erfgoed.

Door de gedegen wetenschappelijke duiding en het in het licht stellen van het hoge artistieke niveau van de tentoongestelde objecten in een actuele museale context zal het project een belangrijke bijdrage bieden tot de erkenning en in de bescherming van vaak verwaarloosd academisch erfgoed in het algemeen. Het project kan een belangrijke rol spelen in de sensibilisering op dit domein; het vestigt de aandacht op de vele nog onontdekte of onontsloten overige wetenschappelijke collecties aan de universiteiten en mee leiden tot het wegwerken van de achterstanden inzake registratie, valorisatie.

Uiteraard is de hereniging van het oorspronkelijke ensemble een exclusief gebeuren dat landelijke aandacht verdient. De belangwekkende collectie was honderd jaar lang amper te bezichtigen en dit nooit als één geheel.

Projectresultaten

Gerealiseerde doelstellingen van het project 

Hereniging van het oorspronkelijke ensemble

Met dit project herenigt M het oorspronkelijke ensemble, wat een uitzonderlijk gebeuren is. De belangwekkende collectie was honderd jaar lang amper te bezichtigen en nog nooit als één geheel. 

Academisch erfgoed

Een Afrikaanse verzameling is een wel vaker voorkomend bestanddeel in universitaire wetenschappelijke collecties en kunstverzamelingen, hier in België bijvoorbeeld aan de universiteiten van Gent en Luik. Ook in Nederland, Duitsland en Frankrijk zijn er dergelijke verzamelingen bijeengebracht in het kader van onderwijs en onderzoek.

Zo’n verzameling behoort dus onmiskenbaar tot het academisch erfgoed. Naar aanleiding van recent uitgezette beleidslijnen van de K.U.Leuven onder meer via de Commissie Academisch Erfgoed met betrekking tot het beheer en de valorisatie van dergelijke collecties, kwam de aanwezige zeer belangrijke Afrikaanse verzameling aan de K.U.Leuven voor M als eerste in aanmerking voor het ontwikkelen van een studie- en tentoonstellingsproject. In Vlaanderen blijft wetenschappelijk onderzoek in het domein van cultureel erfgoed immers te vaak onderbelicht. M en de K.U.Leuven hebben in dit verband besloten om de handen in elkaar te slaan en zowel patrimonium als onderzoeksresultaten naar een breed publiek te brengen. Wetenschap en techniek zijn immers zeer aanwezig en bepalend in onze samenleving. De groeiende aandacht hiervoor sluit aan bij de interesses van de steeds groter worden groep van hoger opgeleiden. Projecten over die thematiek vormen een aanvulling op projecten die vaak specifiek op de jeugd gericht zijn; zij vinden daar ook meer en meer gehoor.

Academisch erfgoed – zoals bijvoorbeeld deze verzameling etnografica – vereist een eigen aanpak, waarbij de omgang met het erfgoed zelf ook voorwerp wordt van reflexieve processen en van een dynamische bevraging van de manier waarop erfgoed als getuige van het verleden fungeert. De ontsluiting van dit geheel kan daarmee een belangrijke, nieuwe en vrij unieke bijdrage leveren tot het erfgoedlandschap.

Ontsluiting en valorisatie van de objecten

M toont deze unieke verzameling en duidt die voor een breed publiek, met de objecten gesitueerd in hun historische en antropologische context. En vooral wil de tentoonstelling het publiek aanspreken en meevoeren door de esthetiek en de tover van de objecten zelf.

Breed en diep uitgebouwde publiekswerking

Het eindproduct van het project vormt een conceptueel, vormelijk en op vlak van publiekswerking geslaagd geheel dat nauw aansluit bij de visie, identiteit en collecties van M. Binnen de aandachtspunten vanuit die visie staan de profilering van M als een kunsthistorisch museum met veel aandacht voor de esthetiek en de presentatie van objecten en de interactie tussen tijdelijke tentoonstellingen en de eigen collectie met een wervende impact op het laatste, voorop. De publieksomkadering slaat verrassend de brug tussen de Congolese werken en de (middeleeuwse) schone kunstencollectie van M.

Daarnaast is het aanbod van publieksproducten en -activiteiten zeer ruim en gericht op zeer verschillende doelgroepen. 

Effecten en resultaten

Samenwerkingsverband

Het project bracht een intense dialoog en samenwerking tot stand tussen verschillende partners. M en de K.U.Leuven zetten de jarenlange traditie van samenwerkings-verbanden verder en diepen die nog uit. Nu slaan M, de K.U.Leuven en KMMA voor het eerst de handen in elkaar om van Mayombe. Meesters van de Magie een ijzersterk project te maken. Het KMMA, een internationaal gerenommeerde federale wetenschappelijke instelling zorgt als partner voor de waardevolle aanvulling van de collectie via bruiklenen en tevens voor een gedegen wetenschappelijke onderbouw. Naast zijn communicatienetwerk stelt de instelling ook zijn expertise ter beschikking inzake conservering.

Het opnemen van de collecties van de U.C.Louvain past in het beleid van de K.U.Leuven om de relatie met de Waalse zusteruniversiteit ook op het niveau van het cultuurbeleid en erfgoedbeheer te versterken en gezamenlijke projecten te ontwikkelen. Bovendien hopen beide universiteiten in de toekomst herhaaldelijk samen te werken om gesplitste collecties virtueel en tijdelijk ook materieel te herenigen met het oog op studie, valorisatie en ontsluiting. M zou daarbij als uitgelezen platform die samenwerking zichtbaar en publiek kunnen maken.

Wetenschappelijke kennis ontsloten en toegankelijk

De tentoonstelling en de bijbehorende publicatie zijn kanalen om bestaande en nieuwe wetenschappelijke kennis en onderzoeksresultaten publiek kenbaar te maken en er de aandacht op te vestigen. Concreet combineert de publicatie de kennis van beslagen connaisseurs met bijdragen van jonge auteurs die een frisse en eigentijdse visie presenteren. Er is een standaardwerk over de Mayombe gecreëerd. Naar analogie met de tentoonstelling legt dit boek tevens het accent op de fotografie en de valorisatie van de artistieke kwaliteiten van de verzameling.

Zorg voor en opwaardering van een ondergewaardeerd ensemble

De conservering van etnografische voorwerpen is een vak apart. In het kader van dit project vond een survey van de hele collectie plaats die heeft geleid tot conservering en restauratie waar nodig. Een belangrijke en fragiele collectie krijgt zo een duurzame opwaardering. Zoals de conserverings- en restauratiebehandeling van een blijvend belang is, is ook die opwaardering een verworvenheid.

Interactie met M-collectie

Als gastheer verbindt M de tentoonstelling in de mate van het mogelijke met de eigen collectie waarmee de bezoeker dan ook kennismaakt. Dit versterkt de identiteit van M in zijn geheel. De publieksomkadering slaat verrassende bruggen tussen de Congolese werken en de eigen collectie. De aangehaalde thema’s zijn de positie van de kunstenaar en gebruiker, en de functie van het kunstwerk, het object als bemiddelaar, de vera icoon, acculturatie, en ook principes zoals initiatie of voorouderverering. Diversiteit is hier het trefwoord. Twee wereldbeelden ontmoeten elkaar.

Door de opname van die informatie en documentatie in de eigen objectdossiers blijven de nieuwe gegevens en verbanden bewaard. Elk dossier zal bovendien ook digitaal toegankelijk zijn voor het grote publiek via Erfgoed Plus, de erfgoedbank die vanaf mei 2009 on line is gegaan.

Valorisatie van kunstschatten: academisch erfgoed

In weerwil van de oorspronkelijke functie van de collectie als ‘didactisch materiaal’ voor het onderwijs en onderzoek in de Leuvense Handelschool aan het begin van de twintigste eeuw, wordt ze vandaag – ook internationaal – beschouwd als een zeer waardevolle etnografische verzameling omwille van haar kwaliteit, haar authenticiteit en haar ouderdom. Dit project vestigt door het samenwerkingsverband, door een goede wetenschappelijke duiding en door het benadrukken van het hoge artistieke niveau van de tentoongestelde objecten ook de aandacht op andere nog onontdekte of onontsloten didactische collecties van de K.U.Leuven en andere universiteiten.

Nieuwe publieksgroepen aantrekken

De specificiteit van het tentoonstellingsonderwerp en een op diversiteit en interculturaliteit gerichte publieksomkadering bieden de opportuniteit om nieuwe publieksgroepen naar M te trekken. Ze leren M en zijn werking kennen.

Het effect van een divers publiek bestendigt door die gegevens op te nemen in het klantenbestand. Het nieuwe publiek wordt een vaste genodigde en gast bij nieuwe evenementen.

Publiekswerking en doelgroepen

M streeft er voortdurend naar om via een variëteit aan publieksproducten een zo breed mogelijk publiek aan te spreken met aandacht voor specifieke doelgroepen. Interactieve rondleidingen, randevenementen en pedagogische workshops ontsluiten vooreerst de collectie voor een publiek van 3 tot 99 jaar in groepsverband. Andere publieksproducten doen hetzelfde voor de individuele bezoeker.

Naast de activiteiten die specifiek de tentoongestelde objecten belichten, voorziet dit project ook een randprogramma waarin verschillende facetten van de Congolese cultuur aan bod komen. Hiervoor werkt M samen met andere culturele spelers in het Leuvense (bv. Wisper en Artforum). Zo wil M een nieuw en divers publiek aanspreken en met gerichte acties een specifiek lokaal, regionaal of internationaal publiek bereiken. Als stadsmuseum heeft M een regionale voortrekkersrol. Die relatie van M met de stad en de regio vertaalt zich in lokale en regionale publieksacties, vaak in samenwerking met andere culturele lokale en regionale erfgoedinstellingen en instanties zoals de erfgoedcel.

Op internationaal niveau heeft Afrikaanse kunst een vast publiek van liefhebbers en verzamelaars. Door in te pikken op de agenda van internationale evenementen rond ‘primitieve kunst’ in de regio en het uitwerken van een exclusief aanbod wil M ook dit publiek bereiken.

Tot slot wil M met het gevarieerde aanbod inspelen op en een eigen plaats vinden in de verschillende manifestaties die in België plaatsvinden naar aanleiding van de vijftigjarige onafhankelijkheid van Congo. Originaliteit en een positieve totaalervaring zijn hier troef om het publiek over de drempel van het museum te doen stappen.

Partnerorganisaties

K.U.Leuven

Université Catholique de Louvain (UCL)

Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA)

M. Museum Leuven

Leden stuurgroep

Guy Mannaerts (voorzitter

K.U.Leuven

Mark Derez

Jo Tollebeek

Eline van Assche

Anne Verbrugge

U.C.L.

Joël Roucloux

KMMA

Anne-Marie Bouttiaux

M Leuven

Goedele Pulinkx

Jan Raymaekers 

Veronique Vandekerchove

Praktische info

Looptijd van
Organisatienaam
M. Museum Leuven
Contactpersoon
Veronique Vandekerchove
Adres
L/ Vanderkelenstraat 28, B-3000 Leuven
Telefoon
0032 16 27 29 41
Financieringsbron(nen)

 

 

Posten

 

Bedrag

 

Inkomsten uit verkoop

 

 

 

Middelen uit eigen werking

 

45.539,26 €

 

Sponsoring

 

 

 

Subsidies

 

 

 

- Vlaamse Gemeenschap, afdeling Erfgoed

 

12.600 €

 

- Provincie

 

20.000 €

 

- Gemeente

 

 

 

- Andere subsidies

 

 

 

Andere (specifieer)

 

 

 

 

 

 

 

 

TOTAAL

 

78.13.926, €

 

Andere projecten

Het project MAGIS Brugge vertrekt van de beroemde kaart van Brugge van Marcus Gerards, een ...

Aan de Universiteit Gent bestaat er een uitgebreide verzameling dialectbanden (592 banden), die echter slecht ...
Mayombe. Meesters van de Magie beoogt de ontsluiting en valorisatie van een nagenoeg onbekende en ...