Hoe beschrijft u de waarde van erfgoed?

Foto: © Vlaamse Gemeenschapscommissie/Erfgoedcel Brussel

Collectiestukken of (deel)collecties waarderen is een belangrijk onderdeel van het collectiebeleid. Als we in een erfgoedcontext spreken over ‘waarderen’, dan gaat het niet over het bepalen van de financiële waarde, maar van de erfgoedwaarde.

Waarderen is het doen van beargumenteerde uitspraken over de waarde van erfgoed. Dit gebeurt binnen een bepaald vergelijkings- of referentiekader en aan de hand van vooraf bepaalde criteria.

Waarom waarderen?

Waarderen gebeurt vaak impliciet: u kiest bijvoorbeeld welke objecten worden tentoongesteld of gerestaureerd. Maar de waarde van erfgoed expliciteren is nog belangrijker.

Waarderen is belangrijk om keuzes te maken en prioriteiten te stellen binnen het collectiebeleid. Het zorgt ervoor dat u weloverwogen keuzes en beslissingen kunt maken. Bovendien creëert u op die manier een draagvlak voor het behoud en het beheer van de collectie.

Waarderen is geen doel op zich, maar gaat altijd uit van een vraagstelling of aanleiding. Die kan heel uiteenlopend zijn:

  • Welke collectiestukken willen we het meest vrijwaren voor waardeverlies?
  • Wat moet prioritair geëvacueerd worden bij een calamiteit?
  • Welke deelcollectie laten we eerst digitaliseren of restaureren?
  • Wat hoort niet thuis in de collectie?
  • Welke stukken gebruiken we in de nieuwe permanente opstelling?
  • Wat is het ontwikkelpotentieel van een bepaalde deelcollectie?

De waarde kan uitgedrukt worden in een score (die u beargumenteert), een waardestelling ('statement of significance'), en/of een onderverdeling van uw collectie in specifieke categorieën (bv. kerncollectie, steuncollectie, past niet in de collectie enz.).

Op het einde van een waarderingsproces bent u in staat om op basis van de toegekende waarde gefundeerde beslissingen te nemen over de vooropgestelde vraag.

Waarmee moet u rekening houden?

Een waarde toekennen gebeurt niet willekeurig. Waarderen gebeurt aan de hand van vastgelegde criteria, binnen een vergelijkings- of referentiekader en onderbouwd door beredeneerde argumenten.

Bepaal op voorhand het traject dat u wilt volgen: wat is de context en de aanleiding, wat gaat u waarderen, hoe gaat u te werk en met wie, tegen wanneer wilt u afronden?

Waarderen doet u niet in uw eentje. Door in het waarderingsproces interne en externe belanghebbenden met een verschillende achtergrond en invalshoek te betrekken (collectiebeheerders, specialisten, mensen uit de erfgoedgemeenschap enz.) gebeurt de waardering op een weloverwogen manier en vergroot u het maatschappelijk draagvlak. Een externe begeleider kan bemiddelen en kan de voortgang en de juiste toepassing van de methodiek helpen bewaken.

Houd in het achterhoofd dat de waardering die u aan een collectie of object toekent niet voor altijd vaststaat: ze is veranderlijk en kan toenemen of verminderen door nieuwe inzichten, aanwinsten of onderzoeken. 

Een goede registratie van de objecten is zeker belangrijk bij het waarderen. Hoe meer informatie u hebt over een object, hoe beter u de erfgoedwaarde kunt bepalen.

Aan de slag: basisnormen, toolbox en vorming

Voor wie een kwaliteitsvol waarderingstraject wilt starten heeft FARO in nauw overleg met actoren uit de verschillende deelsectoren een traject opgezet om organisaties wegwijs te maken.

  • De basisnormen omvatten de essentie van een waardering, los van alle mogelijke methodieken en handleidingen. Ze zijn van toepassing in alle deelsectoren en zijn opgebouwd rond zes aspecten die niet mogen ontbreken in een waarderingstraject.
  • De toolbox 'Erfgoed waarderen' lijst bestaande waarderingstools op, bevat recensies, praktijkvoorbeelden, sjablonen, informatie over communicatie en participatieve trajecten. De toolbox is opgebouwd vanuit de basisnormen.
  • Om u op weg te helpen biedt FARO regelmatig de Basiscursus waarderen en verdiepende masterclasses aan. Voor een actueel overzicht kunt u terecht in de vormingskalender van FARO of kunt u zich inschrijven voor de FARO-nieuwsbrief.
  • FARO organiseerde i.s.m. het Departement Cultuur, Jeugd en Media ook twee studiedagen over dit thema, waarvan u de verslagen kunt raadplegen:

Wilt u zelf aan de slag gaan met waardering en selectie binnen uw collectie? Weet dan dat u terecht kunt bij FARO, een van de landelijke dienstverlenende organisaties of uw regionale erfgoedcel voor trajectbegeleiding.

Waarderingsmethodieken

Er zijn verschillende methodieken en handleidingen om aan waardering te doen. We lichten er hier enkele toe. De links staan onderaan de pagina, een uitgebreid overzicht inclusief reviews door erfgoedorganisaties kunt u vinden in de toolbox Erfgoed Waarderen. Ongeacht de tool die u gebruikt en ongeacht uw deelsector kunnen de basisnormen helpen om uw waarderingstraject op een onderbouwde manier uit te voeren.

Significance 2.0

Deze methodiek, die in Australië werd ontwikkeld, maakt geen gebruik van waardecategorieën, maar wel van het toekennen van betekenis aan een object of een (deel)collectie door middel van een statement of significance. De Britse organisatie Collections Trust maakte hiervan in 2012 een herziene/eigen versie, Reviewing Significance. Zij maken ook de brug naar het gebruik, het onderzoekspotentieel, de toegankelijkheid enz., van collecties.

Op de museale weegschaal

Op de museale weegschaal (2013) is een praktisch en veel gebruikt waarderingsmodel op basis van zes stappen, een waarderingsformulier en een referentiekaderformulier. Het werd ontwikkeld door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 

Stappenplannen voor roerend religieus erfgoed

Het Stappenplan voor het waarderen, selecteren en herbestemmen van roerend religieus erfgoed in parochiekerken werd ontwikkeld door het Centrum voor Religieuze Kunst en Cultuur (CRKC), Provincie Oost-Vlaanderen en Provincie Antwerpen. Deze handleiding wil aan kerkbesturen een concreet instrument aanreiken om de hun toevertrouwde erfgoedcollecties op een verantwoorde en duurzame manier te kunnen waarderen, te selecteren en desgevallend te herbestemmen. 

De Handreiking Roerend Religieus Erfgoed van Museum Catharijneconvent en de Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland is een gelijkaardig, praktisch hulpmiddel bij het waarderen en herbestemmen van religieuze voorwerpen.

Assessment in de archeologie

In 2015 publiceerde het agentschap Onroerend Erfgoed Assessment. Een handleiding voor de archeoloog, waarmee een inschatting gemaakt wordt van het potentieel voor kennisvermeerdering van een archeologisch ensemble (op basis van onderzoeksdocumenten, archeologische vondsten en stalen). De handleiding is bedoeld voor archeologen om te gebruiken tijdens de onderzoeks- en uitwerkingsfase nadat de veldwerkfase werd afgerond.

Quantitative Value Assessment (QVA)

Deze methode spruit voort uit een internationale methodiek voor risicoanalyse (The ABC Method), die werd ontwikkeld door het Canadian Conservation Institute en ICCROM. Het moet nog ingang vinden als zelfstandige methodiek en is als zodanig nog niet uitgeschreven.

Zoals de naam suggereert, resulteert de waardering in een cijfer. Dit cijfer drukt de relatieve waarde uit van het erfgoed (object of deelcollectie) binnen de totale collectie, ten opzichte van de missie van de organisatie. De waarde van de volledige collectie is altijd 100%, daarbinnen kan één topstuk bijvoorbeeld een waarde van 2,43% vertegenwoordigen.

Daaruit afgeleide grafieken en berekeningen zijn erg nuttig voor collectiebeheer: om prioriteiten te kiezen, objectieve, transparante beslissingen te maken en bestuurders te overtuigen. 

Praktijkvoorbeelden en pilootprojecten

Sessie participatief waarderen, georganiseerd door Texture en het CAG. Foto: © FARO

Enkele voorbeelden van waarderingstrajecten

Ondertussen zijn er al meerdere waarderingstrajecten succesvol afgerond. Hieronder kunt u enkele voorbeelden vinden die kunnen dienen ter inspiratie:

Uiteraard is deze lijst niet exhaustief. Waardering wordt vaker toegepast, maar het proces is niet altijd neergeschreven of kenbaar gemaakt. Een praktijktoepassing mag ons altijd worden gemeld, dan voegen we de link toe.

Pilootprojecten waarderen van cultureel erfgoed

In 2017 en 2018 was het voor bepaalde erfgoedorganisaties mogelijk om een subsidie aan te vragen voor pilootprojecten waarderen. De kennis en ervaring opgedaan tijdens deze pilootprojecten wordt gedeeld in projectfiches via de FARO-toolbox Erfgoed waarderen.

Dit hoofdstuk werd geschreven door de Vlaamse Gemeenschapscommissie voor Depotwijzer.be.

FARO organiseert regelmatig de 'Basiscursus Waarderen' en biedt i.s.m. de Vlaamse Gemeenschapscommissie de cursus 'Het collectieplan: de basis voor een efficiënt collectiebeheer' aan. Voor een actueel overzicht van ons cursusaanbod kunt u terecht in de FARO-vormingskalender of kunt u zich inschrijven op de FARO-nieuwsbrief.