Ezelsoren of muizentanden: geschiedenisboeken die even slim als grappig zijn

Joris Snaet, cartoon 'Ezelsoren en wolfstanden'

Als je ooit wilde weten waarom middeleeuwse miniaturisten met een enorme waterfles werkten of hoeveel katten er onder een boekbinderstafel pasten, dan zit je goed. Bij uitgever Sterck & De Vreese verschenen twee rijk geïllustreerde geschiedenisboeken die zowel kinderen als volwassenen meenemen naar de wereld van middeleeuwse boeken en bouwkunst.

Grote troef van deze boeken is de geslaagde combinatie van vakkennis en humor. Illustrator en cartoonist Joris Snaet stopte de tekeningen vol speelse verwijzingen, dieren, verborgen grapjes en kleine absurditeiten die je bij elke leesbeurt opnieuw ontdekt.

Deze tekst werd geschreven door Katharina Smeyers, kunsthistorica en conservator bij Bijzondere Collecties KU Leuven en Joris Snaet, cartoonist, doctor in de Kunstwetenschappen en bouwhistoricus bij de Technische Diensten van de KU Leuven.

Hoe maak je een boek in de middeleeuwen?

Cover 'Ezelsoren en wolfstanden', Uitgeverij Noordboek | Sterck & DeVreese | HL Books | Bornmeer | Noordboek-Van Gorcum

In Ezelsoren en wolfstanden toont kunsthistorica Katharina Smeyers wat er allemaal komt kijken bij het maken van een handschrift.

Je leert waar pigmenten vandaan komen, hoe perkament gemaakt werd, waarom wolfstanden zo nuttig waren en wat een kopiist zoal deed op een lange werkdag.

Verwacht geen droge kost: de illustraties zitten vol humor die de serieuze inhoud licht maakt zonder haar te ondergraven.

K. Smeyers, Ezelsoren en wolfstandenUitgeverij Sterck & De Vreese, 2023. ISBN 9789464711127

Hoe bouw je een toren die blijft rechtstaan?

Cover 'Muizentanden en steunberen', Uitgeverij Noordboek | Sterck & DeVreese | HL Books | Bornmeer | Noordboek-Van Gorcum

In Muizentanden en steunberen legt bouwhistoricus Gabri van Tussenbroek uit hoe middeleeuwse bouwlieden werkten. Het boek vertelt wat een tichelaar deed, hoe stenen gebakken werden en welke gekke termen bouwmeesters gebruikten.

De tekeningen tonen niet alleen hoe men te werk ging maar ook wat er kon mislopen: wormen in het dak, bouwvakkers met twijfelachtige ideeën en subtiele knipoogjes naar de moderne werf.

G. van Tussenbroek, Muizentanden en steunberenUitgeverij Sterck & De Vreese, 2025. ISBN 9789464714227

Wetenschappelijk correct en toch speels

De teksten zijn geschreven door specialisten in hun vak, maar blijven eenvoudig en helder zodat zowel jonge lezers als volwassenen alles goed kunnen volgen. De vele illustraties maken alles nog duidelijker. Joris Snaet liet zich inspireren door oude prenten en schilderijen en voegde tal van grappige details toe. Weet jij waarom miniaturisten vaak een grote buikfles met water op hun werkbank hadden staan? Of wat wormen in een dakconstructie deden? Hoeveel katten tel jij onder de tafel van de boekbindster? Waarom was een wolfstand zo nuttig? En hoeveel woorden met een dier in gebruikten de middeleeuwse bouwmeesters?

Hoewel er heel wat beestjes en grappige figuurtjes in de boeken voorkomen, blijven het serieuze werken. Voor correcte informatie en illustraties contacteerden de auteurs en illustrator verschillende professoren en museummedewerkers. Sommige details konden pas uitgetekend worden na het raadplegen van oude, gespecialiseerde artikels. Om het drukproces volledig te begrijpen, bediende Katharina in Antwerpen zelfs eigenhandig een drukpers. Het kaartje waarop de verschillende steensoorten aangeduid staan die in de middeleeuwen in onze streken gebruikt werden, is gebaseerd op Gabri’s onderzoek in tientallen archiefdocumenten.

Voor kinderen én volwassenen

Kortom, dit zijn boeken die met een glimlach kunnen worden voorgelezen aan jonge kinderen, maar die ook andere nieuwsgierigen op een vlotte manier het verleden laten ontdekken. Ook historici, architecten, restauratoren en andere erfgoedspecialisten kunnen er heel wat uit leren.

Tips voor Erfgoeddag

Joris Snaet, cartoon 'Muzientanden en steunberen'
  • Zoek de grap in het detail: organiseer een speurtocht naar humor in erfgoedobjecten zoals kleine dieren, vreemde symbolen of verborgen figuurtjes.
  • Maak een cartoonwandeling: combineer erfgoedsites met cartoons of tekeningen die tonen wat er achter de schermen gebeurde of wat mis kon gaan.
  • Organiseer een workshop miniatuur met een knipoog: laat kinderen een middeleeuwse miniatuur tekenen met een humoristisch detail, zoals katten die stiekem meewerken.
  • Breng erfgoedfiguren tot leven: gebruik de beroepen uit de boeken zoals kopiisten, tichelaars en lettergieters en laat bezoekers hun eigen humoristische versie tekenen of verbeelden.
HAHA Humor, Erfgoeddag 2026

Erfgoeddag 2026 draait om het thema HAHA Humor en nodigt je uit om de vele gezichten van humor te ontdekken – van eeuwenoude satire tot hedendaagse memes.

Humor is overal: humor verbindt en bevraagt, stelt gerust én op de proef. Humor laat ons samen lachen, maar ook stilstaan bij wat grappig is voor de één, en pijnlijk voor de ander. Humor is meer dan amusement: humor is een spiegel, een wapen, een uitlaatklep. 

Om je op weg te helpen, bundelen we allerlei inspiratie. Van werkvormen en locaties tot mogelijke partners en inhoudelijke voorbeelden: je vindt het allemaal in ons inspiratieluik.

Afbeeldingen: Uitgeverij Noordboek | Sterck & DeVreese | HL Books | Bornmeer | Noordboek-Van Gorcum
Cartoons: Joris Snaet

Seppe Van Pottelbergh