Leestip: Tine Hens’ Archief van mogelijk verlies
Op het Groot Onderhoud 2023 (‘De klimaateditie’) riep journaliste Tine Hens tijdens haar keynote de erfgoedsector op om haar te helpen bij haar nieuwe project. Twee jaar later is Archief van mogelijk verlies er: een urgent boek met bijhorende soundscape.
Haar vraag toen luidde, geparafraseerd: "Wat zit er in onze collecties van of over dieren, planten, natuurlijke fenomenen en plekken die er vandaag niet meer zijn?" Denk aan illustraties, beschrijvingen en andere teksten, foto’s, skeletten en opgezette (montages) van uitgestorven diersoorten. Of aan verdwenen planten en landschappen, geluidsopnames en andere sporen in ons collectief geheugen.
Ze had het toen ook over een toekomstig museum voor sneeuw, terugtrekkende gletsjers en de droeve ceremonieën die mensen voor dit soort grootschalige verdwijningen organiseren. Je geheugen opfrissen? Dat kan: lees het verslag van haar bijdrage na op deze website.
Sinds die editie van het Groot Onderhoud is haar project enigszins geëvolueerd. Het uitgangspunt van dit boek is een eenvoudige maar pregnante vraag: "Wat dreigen we te verliezen als we de vernietiging van het levende niet ombuigen in herstel en zorg?"
Geen prozac nodig
Archief van mogelijk verlies is een persoonlijk maar tegelijk diepgaand journalistiek onderzoek naar twaalf onderwerpen. Daarbij frons je als lezer meer dan eens de wenkbrauwen. Bijvoorbeeld wanneer Hens het heeft over een conferentie van sneeuwmakers, met opgefokte heertjes die in de klimaatverandering vooral een enorme commerciële kans ruiken. Of hoe het Belgisch leger het ‘spreeuwenprobleem’ brutaal probeerde op te lossen met … explosieven. De verhalen die Hens opduikt zijn soms pijnlijk absurd en getuigen van een vaak grenzeloos misprijzen voor de andere levensvormen die ons omringen. Over spreeuwen schrijft ze:
“Spreeuwen observeren, bedenk ik wanneer de vijf spreeuwen opvliegen en door de lucht scheren, is een onvermoede remedie tegen moedeloosheid en depressie, want ondanks alle pogingen om ze te verjagen, vergiftigen, af te schrikken, te vangen, zijn ze er nog steeds en zingen ze schijnbaar zonder doel of zin, maar puur voor hun genot. Wie spreeuwen heeft, heeft geen Prozac nodig.”
En het erfgoed?
Dat komt in de vorm van archiefmateriaal: artikels en andere bijdragen die anekdotes, getuigenissen en inzichten uit het verleden onder de aandacht brengen. Hens gebruikt ook kunstwerken, zoals Vincent Van Goghs Sterrennacht boven de Rhône (1888) of Wilson Bentley’s wereldberoemde sneeuwvlokfoto's. Elk hoofdstuk wordt bovendien ingeleid met een fraaie houtsnede van illustrator Jan De Kinder.
Tot slot nog iets over de titel. Het boek verschijnt niet alleen op papier, maar vormt ook de basis van een originele compositie van Ellen Jacobs, waarin de geluiden van de dieren en planten uit het boek samenkomen.
Het is een manier om het leven dat er ooit was, en de geluiden die dat leven voortbracht, vast te leggen in, jawel, een ‘archief’. Opdat wie dat wil, ernaar kan luisteren. Het doet denken aan het befaamde Songs of the Humpback Whale uit 1970, een album met opnames van de bultrugwalvis. Dat had een enorme impact en zorgde uiteindelijk voor een keerpunt in de strijd tegen de walvisjacht. De vergelijking gaat misschien niet helemaal op, maar het is een beetje zoals kijken naar het (samengestelde) skelet van de dodo, of het eveneens treurige filmpje van de Tasmaanse tijger.
Ons oordeel?
Archief van mogelijk verlies is een uitgebreid en aangrijpend vervolg op Tine Hens’ vorige publicatie, De wereld die we delen. Hens’ uitstekend geschreven boek is een uitnodiging tot verwondering en reflectie, om beter te kijken en te luisteren. Het wil, zoals ze schrijft, “een dam tegen geheugenverlies” zijn. Daarbij weeft ze persoonlijke herinneringen en anekdotes, observaties uit de natuur en feiten uit wetenschappelijke rapporten tot een lange, maar urgente klaagzang. Al is dat niet helemaal correct: Archief van mogelijk verlies is vooral een liefdesverklaring aan al het leven dat ons omringt. Tegelijk kan het de lezer enorm verdrietig stemmen, gelet op de vernielingen in de natuurlijke wereld, het geweld dat daarmee gepaard gaat en het verlies dat van onschatbare waarde is. Ecologische rouw, heet dat.
Tine Hens, Archief van mogelijk verlies, Epo, 2025, 296p.
Lost and Found in Gent
Hens’ boek krijgt een stevig vervolg in Gent. Zopas opende de Boekentoren de deuren voor een diepgaand project dat de link legt tussen de erfgoedcollectie en de urgente klimaat- en biodiversiteitscrisis van vandaag. Dat doet het met het drieluik: Lost and Found. Caring for What Is (about to Disappear). Dat wil een verkenning zijn van wat we dreigen te verliezen – zowel in onze natuurlijke omgeving als in ons culturele geheugen – en hoe de Boekentoren daar als erfgoedinstelling mee omgaat. Je vindt het gedetailleerde programma online.
Op de website van de uitgeverij vind je een heel randprogramma rond het boek.
Afbeeldingen: Vincent van Gogh, Sterrennacht boven de Rhône, 1888. Collectie Musée d’Orsay. Publiek domein via Wikimedia Commons / Cover van het boek Archief van mogelijk verlies / Volwassen spreeuwen in de rui naar het winterkleed, late zomer. Daniel Plazanet (Daplaza) via Wikimedia Commons
