Terugblik Kick-off Collegagroep duurzamer tentoonstellen (deel 1)
Op 24 oktober kwamen professionals uit de erfgoed- en museumsector samen voor de kick-off van de Collegagroep duurzamer tentoonstellen. Het werd een dag vol presentaties en uitwisseling: een stevig startschot voor een traject waarin we samen zoeken naar manieren en prioriteiten om het tentoonstellingsproces duurzamer te maken.
Deze blog bundelt de highlights van de presentaties en focust op de duurzaamheidsinspanningen binnen het tentoonstellingsproces. In een volgende bijdrage lees je meer over de workshops, waarin deelnemers aan de slag gingen met concrete tools en thema’s.
The Ripple Effect
In haar inspirerende keynote The Ripple Effect: Building a New Best Practice schetste Elise Foster Vander Elst (Head of Exhibitions & Environmental Impact Lead, Design Museum, London) welke betekenis en verantwoordelijkheid musea kunnen opnemen in de transitie naar een duurzame toekomst.
Ze zoomde in op hergebruik en CO₂-reductie binnen tentoonstellingspraktijken − domeinen waar musea aanzienlijke vooruitgang kunnen boeken. Tegelijk benadrukte ze dat klimaatverandering in essentie wordt veroorzaakt door het gebruik van fossiele brandstoffen. Aan de hand van cijfers uit Act Green 2023 verduidelijkte ze welke rol culturele organisaties kunnen opnemen binnen dit bredere vraagstuk.
Een belangrijk leermoment voor het Design Museum was de grondige analyse van de tentoonstelling Waste Age: What Can Design Do? Door materiaalstromen en emissies nauwkeurig te meten, werd duidelijk waar de grootste winsten én verliezen binnen een tentoonstellingsproductie liggen. Die inzichten werden gebundeld in de gids Exhibition Design for Our Time, die richtlijnen en aanbevelingen biedt voor de hele sector en beschikbaar is in verschillende talen. De deelnemers toetsten deze gids, samen met andere tools, tijdens een workshop.
Als leidraad reikte Elise de Waste Hierarchy-driehoek aan, met bijzondere aandacht voor preventie in de ontwerpopdracht: neem afval (verspilling) mee op in de ontwerpbriefing bij aanbesteding, hergebruik waar mogelijk, heroverweeg het materialenpalet en ontwerp met het oog op ontmanteling en hergebruik. Daarbij is ook de 25%-regel een nuttig richtsnoer: zelfs met een klein team kan je een verschil maken.
Het museumteam past de verworven kennis actief toe in lopende en nieuwe projecten, en zoekt daarbij samenwerking op. Zo werkt het museum onder meer aan:
- innovatieve oplossingen voor wanden, sokkels en vitrines, ontwikkeld vanuit een circulaire visie.
- actieve deelname aan South Ken ZEN+, een netwerk van ca. 20 culturele instellingen uit de Londense wijk South Kensington, verenigd in de Circular Economy Reuse Hub voor materiaalruil en hergebruik.
- medeontwikkeling van de GCC (Gallery Climate Coalition) calculator om milieu-impact beter te monitoren.
- de publicatie Rethinking Touring Exhibitions, een leidraad voor duurzamere rondreizende tentoonstellingen (samen met andere partners).
Een cruciale pijler in de transitie is weggelegd voor Carbon Literacy Training. Intussen volgden bijna 80% van de museummedewerkers deze opleiding, die ook vast deel uitmaakt van het introductietraject voor nieuwe collega's. De aanpak reikt verder dan het museum zelf en zet ook internationaal een duidelijk ripple effect in gang, met kennisdeling binnen het erfgoedveld − zoals tijdens deze kick-off in Brussel.
Elise sloot af met een duidelijke oproep: wacht niet op opgelegde verandering, maar neem zelf het voortouw. Musea hebben zowel de verantwoordelijkheid als het potentieel om mee richting te geven aan de toekomst.
Duurzaam erfgoedlandschap
Eva Jacobs en Amber De Vleeschauwer (Musea Antwerpen) toonden hoe tien Antwerpse musea duurzaamheid strategisch verankeren binnen de Museumgroep Antwerpen. Het streven naar een duurzaam erfgoedlandschap krijgt een centrale plek binnen de zes strategische pijlers.
De aanpak focust op zeven thema’s: strategie, energie, groen, materiaal, mobiliteit, digitaal en bezoekers. Aan de hand van concrete voorbeelden illustreerden ze hoe hergebruik en circulaire scenografie in de praktijk vorm krijgen, en hoe bestaand materiaal slimmer kan worden ingezet.
Een volgende, veelbelovende stap is de ontwikkeling van een gedeelde inventaris- en uitleenapplicatie voor scenografisch en technisch materiaal. Een mooi voorbeeld van hoe samenwerken kan leiden tot echte impact.
Ecodesign bij KANAL
Brice Muylle (KANAL) gaf een inkijk in de duurzame ambities van het nieuwe Brusselse museum dat eind 2026 de deuren opent. KANAL werkt samen met externe partners zoals ROTOR (hergebruik van materialen) en Corporate Regeneration (verduurzamen van processen), maar bouwt tegelijk stevig aan een interne, transversale aanpak.
De focus lag op ecodesign in de artistieke programmatie. Daarbij kwamen enkele vaststellingen naar voren:
- eco-verantwoordelijk handelen wordt vaak gedragen door individuen, die het op hun beurt gedreven verdedigen binnen de organisatie;
- curatoren zien ecologische verantwoordelijkheid vaak als een beperking van mogelijkheden en artistieke vrijheid;
- de productieafdeling wordt het meest geconfronteerd met de rechtstreekse logistieke en ecologische uitdagingen, terwijl 80% van de CO₂-impact van een project wordt vastgelegd in de ontwerpfase.
Door in de productiefase na te denken over ecodesign in tijdelijke tentoonstellingen, ontstaat ruimte voor hergebruik van scenografische elementen. De uitdagingen en kansen zitten niet alleen in de materiaalkeuzes bij het ontwerp, maar ook elders. Het doel van KANAL is om de hoeveelheid gerecycleerd of hergebruikt materiaal in de materiaalstroom te verhogen, zowel bij inkomende als uitgaande materiaalstromen.
Internationale inspiratie en Life Cycle Assessments
Ilse Lindenbergh (Universiteit Antwerpen) bracht internationale inspiratie mee, met voorbeelden uit onder meer het Scheepvaartmuseum Amsterdam en het Palais des Beaux-Arts in Lille. Via materiaaldata en CO₂-metingen toonde ze hoe je een circulariteitsindex kan bouwen − een instrument dat helpt om gericht te verbeteren.
Tot slot wees ze op haar lopende onderzoek Duurzaam tentoonstellen doe je niet alleen, waarin Belgische en Nederlandse instellingen worden bevraagd. De resultaten zullen een waardevolle bron vormen voor de sector.
Deze kick-off kwam tot stand met de steun van EPALE.
Foto's: © FARO (Monique Verelst) / © Portretfoto FARO Talk met Elise Foster Vander Elst: Felix Speller
