Memory of the World Vlaanderen

Van steengravures, papyrusrollen en manuscripten tot films en USB-sticks: documentair erfgoed kent vele vormen en dragers. Allemaal bewaren ze het collectieve geheugen van de mens, vormen ze een belangrijke erfenis uit het verleden en zijn ze een sleutel om verleden en heden beter te begrijpen. Zowel drager als inhoud zijn van belang, maar ook de functie en context van het geheel in de maatschappij.

Kostbaar, maar ook kwetsbaar

Dat collectieve ‘Geheugen van de Wereld’ kent niet één bewaarplaats, maar wordt bewaard in diverse instellingen zoals bibliotheken, archieven, musea, maar ook bij particulieren overal ter wereld. Om verschillende redenen is het documentair erfgoed echter constant in gevaar. Natuurlijke bedreigingen zoals overstromingen en brand, waarbij in één ogenblik volledige collecties verloren kunnen gaan, vormen een permanent risico voor het behoud. Maar net zo goed door menselijke onverschilligheid, een gebrek aan een duidelijk beleid aangaande de bewaring van het erfgoed of een tekort aan financiële middelen verkeert ons documentair erfgoed overal ter wereld in een kwetsbare positie.

Naast verwaarlozing en nalatigheid ten opzichte van collecties heeft de mens ook rechtstreeks de hand in het verlies van documentair erfgoed. Gewapende conflicten en oorlog hebben een grote impact op de samenleving in zijn geheel en cultureel erfgoed is hierin vaak een bewust uitgekozen doelwit om het collectieve geheugen te vernietigen.

Wanneer de problematiek van de bewaring van kwetsbaar documentair erfgoed wordt aangehaald, wordt in eerste instantie vaak aan oude collecties uit het verre verleden gedacht. Door de snelheid waarmee onze samenleving evolueert komen audiovisuele en digitale bronnen en hun dragers echter ook in gevaar. Het gebrek aan stabiele materialen en duurzame technologieën die oog hebben voor het duurzaam behoud, leiden tot massaal verlies van bronnen uit ons meer recente verleden. Om verder verlies te vermijden en de nalatenschap van documentair erfgoed ook voor de toekomst te garanderen, is het van cruciaal belang om het optimaal te kunnen beschermen.

Een wereldwijd Memory of the World Programma

Om de wereld bewust te maken van het belang van het behoud van dit erfgoed, werd in 1992 het Memory of the World Programma opgericht. Haar belangrijkste doelstellingen zijn de bescherming van documentair erfgoed, de verhoging van aandacht voor het belang ervan en de garantie van de toegang van dit erfgoed voor iedereen. Deze missie komt voort uit de visie dat documentair erfgoed van wereldbelang toebehoort aan iedereen en dat om die reden de bewaring en bescherming, net zoals de toegankelijkheid en bewustmaking, verzekerd moeten worden.

Goed om weten is dat het Programma binnen UNESCO niet ondergebracht werd in het Departement Cultuur, maar in het Departement Communicatie en Informatie. Meer gedetailleerde informatie over het Memory of the World Programma is te vinden op de website van UNESCO.

    Het Vlaamse Memory of the World Comité

    Om een goede werking van het Memory of the World Programma te garanderen moedigt UNESCO haar leden aan om ook op nationaal niveau initiatieven op te zetten via een Nationaal Comité. In België werd daarom een drieledige structuur opgesteld: het Vlaamse Memory of the World Comité, het Franstalige en Duitstalige Memory of the World Comité en een Belgisch overkoepelend comité waarin vertegenwoordigers van de twee deelcomités zetelen.

    Het Vlaamse Memory of the World Comité werd in 2013 vanuit de Vlaamse UNESCO Commissie opgericht. Op dit moment treedt FARO op als tijdelijke zetel. Dit Comité wil op Vlaams niveau de werking van het Memory of the World Programma mee ondersteunen en haar doelstellingen helpen realiseren. In de praktijk betekent dit dat het Vlaamse Comité instaat voor de aanmoediging en ondersteuning van:

    • Vlaamse nominaties voor het Memory of the World Register;
    • het onder de aandacht brengen van het belang en de verscheidenheid van erfgoedcollecties in Vlaanderen;
    • publiciteit, promotie en bewustmaking van de bescherming en bewaarmogelijkheden;
    • samenwerking met de overheidsinstellingen inzake bescherming en bewaring van collecties;
    • het eventueel opstellen van een eigen Nationaal Memory of the World Register (op Vlaams en/of Belgisch niveau).

    Het Memory of the World Register en de Vlaamse elementen

    Het internationale Memory of the World Register verzamelt documentair erfgoed dat beschouwd wordt als onschatbaar voor het geheugen van de mensheid en het universum. Collecties kunnen voorgedragen worden en op basis van selectiecriteria krijgen ze een beoordeling door de internationale adviescommissie (IAC). Het is de Directeur-Generaal van UNESCO die de eventuele goedkeuring bekrachtigt.

      Momenteel bevat dit Memory of the World Register vijf ‘Belgische’ collecties, die volgens de criteria van het Register allemaal geselecteerd werden op basis van hun world significance en outstanding universal value. Meer informatie over het internationale register en alle collecties die hierin zijn opgenomen vindt u hier.

      Een van de doelstellingen van het Vlaamse Memory of the World comité is het aanmoedigen en ondersteunen van nominaties voor het register. Bent u geïnteresseerd om zelf een collectie te nomineren voor het register? Klik dan hier voor informatie en tips over hoe u van start kan gaan!

      Nominatieproces

      Wie kan een dossier indienen?

      De Internationale Commissie van MoW stelt dat ieder individu en iedere organisatie, met inbegrip van overheden en ngo’s, een documentair erfgoeddossier kan indienen voor het Register. Meestal zijn het echter de instellingen (archiefinstellingen, universiteiten, bibliotheken) die hun eigen erfgoed voorstellen. Het is niet nodig om het dossier door de nationale overheid te laten goedkeuren, zoals dat wel het geval is bij nominaties voor de Werelderfgoedlijst of de verschillende lijsten voor Immaterieel Cultureel Erfgoed. Wie in Vlaanderen echter een dossier wil indienen, kan dat best laten passeren via het Vlaamse MoW-comité, en dus ook de Vlaamse UNESCO Commissie. In de praktijk moeten zij het licht op groen zetten om echt in aanmerking te komen.

      Om de twee jaar kan ieder land twee dossiers inzenden. Een dossier kan echter ook gesteund of gedragen worden door twee of meerdere landen om het dossier kracht bij te zetten – op het aantal landen dat een bepaald dossier steunt, staat geen beperking. Er moet wel een relevante link bestaan tussen het voorgedragen erfgoed en de landen die het dossier ondersteunen.

      Basiscriteria

      Het essentiële criterium voor opname op het Memory of the World Register is ‘wereldbetekenis’ (world significance). Die term is vaag en breed; het is eigenlijk niet mogelijk om ‘wereldbetekenis’ een absolute maatstaf aan te meten. Een nominatie wordt beoordeeld op de kwaliteit van het voorgedragen erfgoed ten opzichte van de Guidelines to Safeguard Documentary Heritage (2002), ten opzichte van andere items op het Register en ten opzichte van de volgende criteria:

      • Authenticiteit: het materiaal moet authentiek zijn, zijn identiteit en herkomst gekend en bewezen.
      • Uniciteit of onvervangbaarheid: de betekenis van het materiaal moet duidelijk worden wanneer men zich inbeeldt wat er zou gebeuren wanneer het materiaal er niet meer zou zijn.
      • De historische, politieke, socioculturele en/of artistieke context moeten ten slotte inzicht geven in het belang van het documentair erfgoed.

      Wie een nominatie wil indienen, vindt de nodige documenten hier. Hebt u hulp nodig bij het nominatietraject, dan kunnen het Register Companion en de General Guidelines to Safeguard Documentary Heritage hulp bieden.

      Nominatietraject

      (Dit deel is overgenomen van de website van het Nederlandse Memory of the World Comité.)

      • Deadline voor indiening nominatie: 31 maart (even jaren)
      • Mogelijk eerste selectie door Nationaal MoW Comité: april/mei (even jaren)

      Per ronde kunnen uit iedere UNESCO-lidstaat ten hoogste twee nominaties behandeld worden. Als er drie of meer nominatie ingediend zijn, dan vraagt UNESCO aan het Nationaal Memory of the World Comité om een voorselectie te doen. In het geval van Vlaanderen moesten de kandidaatsinzendingen doorgestuurd worden naar de Vlaamse UNESCO Commissie. Vanaf 2015 worden daarvoor de nauw met de nationale UNESCO Commissies verbonden MoW Comités ingeschakeld. Voor nominaties ingediend door twee of meer landen gelden dergelijke beperkingen niet.

      • Voorselectie door Register Subcommittee: november/december (even jaren). Het Register Subcommittee adviseert het International Advisory Committee over de ingediende nominaties. Het kan aanbevelen de nominatie aan het Register toe te voegen, af te wijzen of voorstellen een verbeterde versie in te dienen.
      • Mogelijk verzoek om nadere informatie (eerste maanden van oneven jaren)
      • Selectie door het International Advisory Committee (mei/juni oneven jaren)
      • Bekrachtiging selectie door de Directeur-Generaal van UNESCO (mei/juni oneven jaren)

      Impact voor een element op het Register

      De opname van een element in het Memory of the World Register heeft geen legale of financiële gevolgen. Het heeft ook geen impact op het eigenaarschap, onderhoud of gebruik van het materiaal. Eens een element of een groep van elementen als geheel op de lijst staat, kunnen geen veranderingen worden aangebracht aan de oorspronkelijk vorm zoals die was bij de inzending. De eigenaar dient evenwel, naar de doelstellingen van het Programma, een zo breed mogelijk publiek toegang te verlenen tot het documentair erfgoed.

      Interessante links

      Belangrijke MOW-documenten van UNESCO

      Enkele relevante en officiële documenten binnen het Memory of the World Programma zijn onder andere de General Guidelines to Safeguard Documentary Heritage (2002), het Register Nomination Form en de Register Companion. De General Guidelines is het officiële document waarin o.a. doelstellingen, structuur en marketing van  het programma en het register zijn neergeschreven. Het Register Nomination Form en de Register Companion zijn twee documenten die bedoeld zijn als richtlijn en hulpmiddel voor de nominatie van collecties voor het Register. Deze en andere documenten van UNESCO over het Memory of the World Programma vindt u hier.

      Andere nationale Memory of the World Comités

      De volgende landen hebben een comité dat zeer actief bezig is met het Memory of the World Programma. Ze kunnen als voortrekkers worden beschouwd. Deze lijst is in geen geval exhaustief.

      Andere links

      • World Digital Library (WDL): De World Digital Library is een internationale digitale bibliotheek, beheerd door UNESCO en de United States Library of Congress. Het ontsluit ongeveer 12.000 stukken (manuscripten, archiefstukken, boeken ...) uit 193 landen.
      • Europeana: Europeana biedt toegang tot miljoenen gedigitaliseerde boeken, manuscripten en archiefstukken, maar ook tot films, schilderijen en andere museumobjecten die zich in verschillende Europese instituten bevinden.
      • The Internet Archive: Opgericht in 1996 in San Francisco om een internetbibliotheek op te bouwen, wil het Internet Archive “universele toegang bieden tot alle kennis”.
      • Het Vlaams Instituut voor Archivering (VIAA): Het VIAA wil het digitale erfgoed van Vlaanderen op een duurzame manier bewaren en toegankelijk maken voor iedereen.
      • Expertisecentrum PACKED: PACKED resideert in Brussel en wil meehelpen aan de creatie van een betrouwbaar, kwaliteitsvol en duurzaam digitaal geheugen, om zo de toekomst van het digitaal cultureel erfgoed te verzekeren.

      Contactgegevens

      • Eva Haerevans, beleidsmedewerker Vlaamse overheid Departement Buitenlandse Zaken Mondiale Uitdagingen en algemeen secretaris Vlaamse UNESCO Commissie, eva.haeverans@iv.vlaanderen.be
      • Marien Faure, secrétaire général de la Commission belge francophone et germanophone pour l’UNESCO, m.faure@wbi.be
      • Marc Jacobs, directeur FARO en voorzitter Vlaams Memory of the World Comité, marc.jacobs@faro.be

      Dit e-dossier werd samengesteld en geschreven door Liesbeth Lemmens en Annelore Vriens, als onderdeel van hun stage bij FARO.

      Foto:

      Marc Jacobs