Daar zorgen vooral de punakawan voor, clownachtige figuren die de taal van het volk spreken. Zij vormen het komische tegengeluid tegenover koningen, prinsen en andere machtige personages. Ze maken grappen over actuele gebeurtenissen, durven machtige figuren belachelijk te maken en houden de samenleving een spiegel voor.  Voor toeschouwers was (en is) dit een manier om te lachen met leiders en kolonisatoren, zonder dat de kritiek gevaarlijk werd. Humor is hier de veilige sluier waaronder maatschappelijke thema’s bespreekbaar blijven.

Hoewel het spel vaak luchtig en komisch lijkt, schuilt achter de humor ook hier een laag van scherpe kritiek. Via Karagöz konden mensen lachen met de hypocrisie van bestuurders, de bureaucratie en zelfs de invloed van religieuze autoriteiten. Het schaduwspel was dus tegelijk amusement én subtiele kritiek. Poppenspel dus, maar dan verpakt als een verzameling grappen, kluchten en karikaturen. Sinds 2009 staat ook deze traditie op de Representatieve lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van Unesco.

Wie Turkse, Noord-Afrikaanse of Centraal-Aziatische wortels heeft, kent hem ongetwijfeld: Nasrettin Hoca (ook bekend als Nasreddin Hodja). Hij wordt meestal afgebeeld als een oude bebaarde man op een ezel, en is beroemd om zijn scherpe humor en paradoxale wijsheden. Zijn verhalen – soms absurd, soms hilarisch, maar altijd betekenisvol – circuleren al eeuwen en worden nog steeds verteld.

Hoca behoort tot de traditie van de ‘wijze dwaas’. Door zich naïever voor te doen dan hij is, legt hij menselijke tekortkomingen en maatschappelijke absurditeiten bloot. Zijn verhalen nemen vaak de machtigen of hoogmoedigen op de korrel, maar altijd op een speelse manier. Zo laat hij zien dat humor kan relativeren, ontmaskeren en zelfs troosten. In 2022 werd de verteltraditie van Nasrettin opgenomen op de Representatieve lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van Unesco. Verhalen van Nasrettin Hoca zijn opgenomen in vele kindvriendelijke en rijk geïllustreerde publicaties.

Een van de bekendste anekdotes vertelt hoe Hoca achterstevoren op zijn ezel zit. Wanneer mensen hem uitlachen, antwoordt hij: “Ik zit niet verkeerd, het is de ezel die de verkeerde kant opkijkt.” De grap is simpel, maar de boodschap duidelijk: perspectief doet ertoe.

De figuur van de Hoca is zo geliefd dat er allerlei activiteiten rond hem bestaan. Op feestjes worden vaak moppen van de Hoca verteld of poppenkastvoorstellingen opgevoerd. Soms verschijnt iemand verkleed als de Hoca – met tulband, lange jas en nepbaard. Bij culturele vieringen zijn er verhalen- en tekenwedstrijden, waarbij prijzen worden uitgereikt voor de grappigste Hoca-scène.

In Schaarbeek, waar veel mensen met Turkse roots wonen, staat zelfs een standbeeld van de Hoca op zijn ezel. Het dier is bovendien het symbool van Schaarbeek, dat in de volksmond ook wel de ‘ezelsgemeente’ wordt genoemd. Het beeld was een geschenk van Turkije als teken van vriendschap en staat momenteel op de hoek van de Olivierstraat en de Haachtsesteenweg.