FARO-onderzoekers Alexander Vander Stichele en Joke Beyl doken in de beleidsplannen voor de periode 2024-2028 van de gesubsidieerde archieven, erfgoedbibliotheken, landelijke dienstverleners en musea. In deze blog bespreken we de resultaten voor het thema Onderzoek en kennisontwikkeling.

Wat valt op? Onderzoek en kennisontwikkeling staan centraal bij vrijwel alle onderzochte organisaties. Digitalisering, participatie en samenwerking vormen daarbij de rode draad.

Aanpak

We analyseerden de beleidsplannen die 75 cultureel-erfgoedorganisaties opstelden voor de periode 2024-2028 en indienden bij het Departement Cultuur, Jeugd en Media. De focus lag op vijf thema’s: onderzoek en kennisontwikkeling, digitalisering, internationalisering, diversiteit en duurzaamheid. Bij de kwalitatieve analyse van de plannen stonden de volgende vragen centraal:

• Waarop willen de erfgoedorganisaties inzetten (doel)? 
• Hoe pakken ze dit aan (acties, doelgroepen, methoden)? 
• Welke samenwerkingen gaan ze hiervoor aan (netwerk)? 
• Welke uitdagingen ondervinden ze? 

Dit onderzochten we voor elke deelsector: archieven (10), erfgoedbibliotheken (4), musea (50) en landelijke dienstverleners (10 + WIE). Een belangrijke kanttekening: landelijke dienstverleners (net als erfgoedcellen, WIE en FARO) hebben een andere rol dan collectiebeherende organisaties. Ze hebben bijvoorbeeld geen decretale onderzoeksfunctie en ze hebben – meestal – geen collecties. De resultaten moeten dus in dat perspectief worden gelezen.

In deze post zoomen we in op 'Onderzoek en kennisontwikkeling'. Daarbij houden we een slag om de arm: de vaststellingen geven immers de grootste gemene deler weer. Sommige organisaties zullen er minder op (kunnen) inzetten dan andere. Bovendien worden doelstellingennota’s geschreven met een specifiek doel: subsidies krijgen. Het zijn dan ook deels geformatteerde teksten, waarin rekening wordt gehouden met de actuele beleidsprioriteiten en -accenten. Ook dat heeft zijn weerslag op de bevindingen.

Resultaten

De analyse schetst het beeld van een sector die volop inzet op het vergroten van zijn maatschappelijke relevantie. De rode draad is duidelijk: collecties en de kennis die erin vervat zit, moeten actiever, digitaler en in dialoog met de samenleving worden ontsloten en bevraagd. Drie fundamentele verschuivingen springen daarbij in het oog: 

1. De digitale sprong voorwaarts
   Digitalisering is meer dan ooit een hefboom voor diepgaande ontsluiting en innovatief onderzoek. De experimenten met AI, de focus op open en linked data en de ontwikkeling van digitale kennisplatformen tonen een sector die technologische vernieuwing omarmt. 
2. De participatieve wending
   De nadruk ligt op cocreatie, burgerwetenschap en het betrekken van diverse erfgoedgemeenschappen. Kennis wordt niet enkel geproduceerd en gepresenteerd, maar samen met het publiek gecreëerd en gedeeld. 
3. Samenwerking als norm
   Geen enkele instelling staat nog op zichzelf. De plannen getuigen van een breed besef dat complexe uitdagingen enkel via netwerken en partnerschappen met academische instellingen, andere erfgoedspelers en maatschappelijke organisaties kunnen worden aangegaan. 

Tegelijkertijd legt de analyse ook enkele aandachtspunten bloot:

1. De focus ligt zeer sterk op valorisatie en publieksgerichte toepassingen van onderzoek. Dat is positief, maar roept de vraag op of er voldoende ruimte en middelen overblijven voor fundamenteel, diepgaand en soms langdurig (collectie-)onderzoek dat niet onmiddellijk leidt tot een publieksevenement of een digitale toepassing. De interne kennisopbouw lijkt vaak te dienen voor externe werking, waardoor de basis – het pure, wetenschappelijke onderzoek van de collectie zelf – onder druk kan komen te staan. 
2. Duurzaamheid vormt een uitdaging. De ambitieuze digitale projecten vereisen niet alleen een continue investering, maar ook een langetermijnvisie op het beheer, de infrastructuur en de ontwikkeling van digitale competenties bij medewerkers. De plannen formuleren de ambitie, maar hoe deze intensieve digitale werking duurzaam geborgd wordt, blijft een essentiële vraag.

Voor beleidsmakers, FARO en de sector zelf ligt hier de kernopdracht voor de huidige beleidsperiode: een gezond evenwicht vinden tussen maatschappelijke valorisatie en fundamentele kennisopbouw, en tussen innovatieve projecten en duurzame borging. De plannen tonen de wil en de visie; de volgende stap is om deze ambitie te vertalen naar een praktijk die zowel relevant is voor het publiek van vandaag als duurzaam voor de generaties van morgen.

Meer lezen over de analyse per deelsector?

In het decembernummer van faro | tijdschrift over cultureel erfgoed vind je het volledige artikel met daarin de analyse per deelsector (archieven, erfgoedbibliotheken, musea en landelijke dienstverleners). In de komende faro-nummers gaan we telkens in op een van de andere thema's (digitalisering, internationalisering, diversiteit en duurzaamheid).