Kan kunst in de openbare ruimte diverse culturele, sociale, historische en politieke perspectieven vertegenwoordigen? In het verleden was dat allerminst het geval. Hoe ga je vandaag om met kunst in de publieke ruimte?  Kies je voor standbeelden die gevestigde waarden presenteren, of voor kunst die net die waarden bevraagt?

In sessie 7 van het Groot Onderhoud lieten we ons inspireren door enkele praktijkvoorbeelden dicht bij huis. Allebei reflecteren ze op de rol van kunst en erfgoed en op representatie in de publieke ruimte. Een interessante blik over deelsectoren heen.

• Met het project Publiek figuur nodigt Kunst in de Stad / Middelheimmuseum jaarlijks een hedendaagse kunstenaar uit om een nieuwe kunstopdracht te realiseren voor een ‘lege’ historische sokkel. De collectie Kunst in de Stad die Middelheimmuseum beheert, bestaat uit ca. 300 kunstwerken, standbeelden en monumenten opgesteld in de straten, parken en pleinen van Antwerpen.
• Curatorencollectief Publiek Park daagt hedendaagse kunstenaars uit om in dialoog te gaan met aanwezige sculpturen en monumenten in Vlaanderen en Brussel. Welke nieuwe stemmen voegen zij toe? Het resultaat is te zien in Publiek Park, de gelijknamige tweejaarlijkse nomadische tentoonstelling in een publiek park in Vlaanderen of Brussel. 

Aansluitend gingen we onder leiding van het Platform Kunst in Opdracht (KiO) in gesprek over de rol van kunst in de publieke ruimte, representatie en voortschrijdend inzicht waartoe de diverse (artistieke) perspectieven leiden. KiO buigt zich – onder andere – over deze kwesties en is actief binnen het departement Cultuur, Jeugd en Media van de Vlaamse overheid. Het platform fungeert als aanspreekpunt voor kunstopdrachten in de publieke ruimte en publieke gebouwen in Vlaanderen en Brussel. Het heeft het beste overzicht van wat op dit vlak speelt in steden, gemeenten en openbare ruimten, en dat binnen een internationale context.

Van single narrative naar meerstemmigheid

Samuel Saelemakers curator collectie Kunst in de Stad / Middelheimmuseum: "De collectie is een uitstekende representatie van de dominante geschiedschrijving en de mannen die ze schrijven, maar schiet tekort in het zichtbaar maken van zij die niet dominant konden/mochten zijn."

Vandaag streeft het museum naar een representatieve collectie, een intersectioneel collectiebeleid. Aan de kunstenaar wordt gevraagd na te denken over de actuele betekenis van publieke representatie. Wie of wat zetten we op een sokkel? Wie of wat beelden we uit in de stad?

De kunstwerken die uit deze opdracht voortkomen, gelden als een artistiek en visueel antwoord op deze maatschappelijke vragen. Ivàn Argote (zie de foto bovenaan dit bericht) formuleerde in 2023 een van de voorstellen. Dat werk is intussen een van de vele die zijn aangekocht voor de permanente collectie Kunst in de Stad.

Wandelen als methodiek

Anna Laganovska, verbonden aan het curatorencollectief Publiek Park stelde de tweejaarlijkse, nomadische tentoonstelling Publiek Park in Vlaanderen of Brussel voor. Het initiatief daagt internationale en lokale kunstenaars uit om in dialoog te gaan met de publieke ruimte en met de aanwezige sculpturen en monumenten.

Het curatorencollectief gebruikt wandelen als methode om samen met kunstenaars, onderzoekers, partners, buurtbewoners en andere belanghebbenden de parken te ontdekken. Het resultaat is een divers programma waarin beeldende kunst, muziek, film en performance samenkomen.

De presentaties van Samuel Saelemakers en Anna Laganovska riepen vragen op, vroegen om verduidelijking of om tips en goede raad.

Om over na te denken 

Samuel Saelemakers: "Begin met de werken in de openbare ruimte te benoemen als een collectie." Dat betekent concreet dat je er een beleid rond voert en acties plant, zoals inventariseren, informatie erover archiveren, de toestand bekijken, enzovoort. Staat het beeld op de juiste plek? Hou rekening met de omwonenden. Neem ook het beeld van de lokale held serieus. Hoe kunnen we maximaliseren wat er al is? Dat was voor Kunst in de Stad het uitgangspunt. Het Platform Kunst in Opdracht biedt in dat opzicht een geweldige begeleiding.

Participatie is volgens Saelemakers de achilleshiel van Kunst in de Stad Antwerpen. Na de opening zie je het publiek niet reageren op de beelden. De commissie Kunst in de Stad telt dan wel externen die ook 'de' Antwerpenaar vertegenwoordigen, maar ook leden van het museum, onroerend erfgoed, de stedelijke groendienst, artistieke adviseur(s), enzovoort. Die commissie geeft adviezen over de collectie, en het project Publiek figuur. Maar dat is het ook.

Maar participatie mag ook geen slecht theater worden. Het project is gestart in 2020 en gelukkig stellen de initiatiefnemers na vijf edities vast dat de nieuwsgierigheid bij het publiek wél is gegroeid. Vooral de kunstenaars zijn bondgenoten: zij tonen welke richting de collectie kan uitgaan, los van politieke gevoeligheden. De visie is beschreven in het collectieplan van Kunst in de Stad / Middelheimmuseum.

Publiek Park heeft daarop een aanvullende visie. Werken zij anders dan Publiek figuur? Anna Laganovska: "Onze werkwijze verschilt niet zoveel, maar de methode van het wandelen laat misschien wat meer participatie toe. We bekijken wie in het park al gerepresenteerd wordt met de bestaande beelden, en denken samen met de internationale kunstenaars na over wat we daaraan kunnen of moeten toevoegen. Daarbij houden we ook rekening met de sociale component. Voor ons is die cruciaal."